मुहूर्तः
उपनयनम् इत्यस्य मुहूर्तः
उपनयने बटुः यज्ञोपवीतं धारयति गायत्रीमन्त्रेण दीक्षितः भवति च। वेदाध्ययनस्य आरम्भः, प्रधानेषु संस्कारेषु अन्यतमः।
- शुभनक्षत्राणि
- अश्विनी, रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाती, श्रवण, धनिष्ठा, रेवती
- शुभतिथयः
- उत्तरायणे शुक्लपक्षतिथयः
- आधारनगरम्
- वाराणसी
उपनयनम् इत्यस्य विषये
उपनयने बटुः यज्ञोपवीतं धारयति गायत्रीमन्त्रेण दीक्षितः भवति च। वेदाध्ययनस्य आरम्भः, प्रधानेषु संस्कारेषु अन्यतमः।
विधिः
पिता आचार्यो वा बटवे यज्ञोपवीतं ददाति, वस्त्रावृतः गायत्रीमन्त्रम् उपदिशति। ततः बटुः मातरं भिक्षां याचते, एषः ब्रह्मचारिणः प्रथमः धर्मः।
ऋतुः वयश्च
उत्तरायणं, विशेषतः वसन्तः, श्रेष्ठः। अष्टमे वर्षे इति शास्त्रम्। अश्विनी, रोहिणी, पुनर्वसुः, पुष्यः, हस्तः, चित्रा, श्रवणः, रेवती च इष्टानि।
समयनिर्णयः
दिने चिते सति राहुकालं यमगण्डं गुलिककालं च परिहृत्य शुभहोरायाम् अभिजिन्मुहूर्ते वा कार्यम् आरभ्यते। कुलपुरोहितः मुख्यक्षणं स्थिरबलवल्लग्ने स्थापयति।
गृहे सज्जता
संस्कारात् पूर्वं गृहं शोध्यते, द्वारे आम्रपल्लवतोरणं बध्यते, देहल्यां रङ्गवल्ली लिख्यते, देवपीठे दीपः प्रज्वाल्यते च। सर्वदा गणेशपूजया आरम्भः, कुलदेवतास्मरणं, वृद्धानाम् आशीर्वादश्च।
ज्यौतिषशास्त्रस्य दृष्टिः
मुहूर्तग्रन्थाः यथा मुहूर्तचिन्तामणिः कालप्रकाशिका च वदन्ति यत् शुभकालः कर्मणः फलं वर्धयति। पञ्चाङ्गस्य पञ्च अङ्गानि (तिथिः वारः नक्षत्रं योगः करणं च) शुद्धानि भवेयुः, विशेषतः चन्द्रस्य बलं गुरोः दृष्टिः च।
दानं प्रार्थना च
संस्कारदिने ब्राह्मणेभ्यः निर्धनेभ्यः च अन्नवस्त्रदानं पुण्यं वर्धयति। कुलदेवतायै नैवेद्यं, गोभ्यः ग्रासः, पितृभ्यः स्मरणं च कुर्वन्ति। एवं मङ्गलकार्यं सर्वेषां हर्षाय कल्याणाय च भवति।
उपनयनम् इत्यस्य शास्त्रीयनियमाः
शुभनक्षत्राणि: अश्विनी, रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाती, श्रवण, धनिष्ठा, रेवती। शुभतिथयः: उत्तरायणे शुक्लपक्षतिथयः। वर्ज्यानि: रिक्ततिथयः (चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी) अमावास्या च, बहुषु कुटुम्बेषु दक्षिणायनं च।
दिनानि कथं चीयन्ते
वाराणसी नगरे सूर्योदयकाले यत्र अस्य कार्यस्य अनुकूलं नक्षत्रम् अनुकूला तिथिश्च युगपत् भवतः, तानि दिनानि अत्र दर्शितानि। सम्पूर्णे मुहूर्ते वारः, योगः, करणम्, लग्नम्, राहुकालः, कर्तॄणां जन्मपत्रिका च अपि विचार्यन्ते। अत्र दिनं चिनुत, सूक्ष्मं समयं मुहूर्तान्वेषके निश्चिनुत।
सामान्यप्रश्नाः
उपनयनम् इत्यस्य कृते कानि नक्षत्राणि शुभानि?
शास्त्रानुसारं शुभनक्षत्राणि: अश्विनी, रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाती, श्रवण, धनिष्ठा, रेवती।
उपनयनम् इत्यस्य कृते काः तिथयः शुभाः?
शुभाः तिथयः उत्तरायणे शुक्लपक्षतिथयः, उभयोः पक्षयोः।
उपनयनम् इत्यस्मिन् किं वर्जनीयम्?
शास्त्रेषु रिक्ततिथयः (चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी) अमावास्या च, बहुषु कुटुम्बेषु दक्षिणायनं च वर्जनीयानि इति उक्तम्।
इमानि दिनानि सर्वनगरेभ्यः उपयुक्तानि वा?
एतानि दिनानि वाराणसी नगरस्य सूर्योदयेन परीक्षितानि। नक्षत्रतिथिपरिवर्तनं सर्वत्र एकस्मिन् क्षणे भवति, किन्तु स्थानीयः समयः भिद्यते, अतः स्वनगरस्य पञ्चाङ्गं पश्यत।
व्यक्तिगतः मुहूर्तः आवश्यकः वा?
महासंस्काराणां कृते आम्। ताराबलं चन्द्रबलं लग्नं च कर्तॄणां जन्मपत्रिकासु आश्रितानि।
कति दिनानि सूच्यां दृश्यन्ते?
आगामिषष्टिदिनेषु यत्र नक्षत्रनियमः तिथिनियमश्च युगपत् सिध्यतः, तादृशानि द्वादश दिनानि यावत्।
राहुकालः विचारितः वा?
राहुकालः सम्पूर्णं दिनं न दूषयति, दिनस्य भागमात्रम्। सूक्ष्मसमयनिर्णये तं परिहरत; प्रतिदिनस्य पञ्चाङ्गपृष्ठे सः दर्शितः।
अन्यकार्याणां मुहूर्ताः अपि लभ्यन्ते वा?
आम्। मुहूर्तान्वेषकः बहूनां कार्याणां कृते दिनानि क्रमयति, तत्र जन्मविवरणम् अपि योजयितुं शक्यते।
उपनयनम् इत्यस्य मुहूर्तः जन्मपत्रिकानुसारं परिष्कर्तुं शक्यते वा?
आम्। सामान्यमुहूर्तः सर्वेभ्यः शुभकालान् दर्शयति; कुलज्यौतिषिकः तेषु जन्मनक्षत्रदशानुसारं श्रेष्ठं चिनोति।
उपनयनम् इत्यस्य शुभदिनं न लभ्यते चेत् किं कार्यम्?
उपलब्धेषु श्रेष्ठं दिनं चित्वा गणेशकुलदेवतापूजया आरभ्य मुख्यक्षणं बलवल्लग्ने अभिजिन्मुहूर्ते वा स्थापयेत् इति आचारः।
उपनयनम् इत्यस्य कृते दिनस्य कः कालः श्रेष्ठः?
प्रातःकालः मध्याह्नात् पूर्वकालश्च श्रेष्ठौ, शुभहोरायाम् आरभ्य राहुकालयमगण्डगुलिककालान् परिहृत्य।