मुहूर्तः
अन्नप्राशनम् इत्यस्य मुहूर्तः
अन्नप्राशनं षोडशसंस्कारेषु अन्यतमम्, यस्मिन् शिशुः प्रथमवारम् अन्नं प्राश्नाति। बालकस्य षष्ठे मासे, बालिकायाः पञ्चमे सप्तमे वा मासे इदं क्रियते।
- शुभनक्षत्राणि
- रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, श्रवण, रेवती
- शुभतिथयः
- द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी, सप्तमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी च
- आधारनगरम्
- वाराणसी
अन्नप्राशनम् इत्यस्य विषये
अन्नप्राशनं षोडशसंस्कारेषु अन्यतमम्, यस्मिन् शिशुः प्रथमवारम् अन्नं प्राश्नाति। बालकस्य षष्ठे मासे, बालिकायाः पञ्चमे सप्तमे वा मासे इदं क्रियते।
विधिः
मातुलः पिता वा शिशुं पूर्वाभिमुखम् अङ्के उपवेश्य रजतचमसेन पायसं प्राशयति। पुरतः पुस्तकं लेखनीं सुवर्णं मृत्तिकां च स्थापयित्वा शिशुः किं प्रथमं स्पृशति इति पश्यन्ति।
दिननिर्णयः
शुक्लपक्षः मृदुनक्षत्रं जन्मनक्षत्रात् शुभं ताराबलं च इष्यन्ते। बहवः कुटुम्बाः देवालये प्रथमं देवाय अन्नं निवेद्य संस्कारं कुर्वन्ति।
समयनिर्णयः
दिने चिते सति राहुकालं यमगण्डं गुलिककालं च परिहृत्य शुभहोरायाम् अभिजिन्मुहूर्ते वा कार्यम् आरभ्यते। कुलपुरोहितः मुख्यक्षणं स्थिरबलवल्लग्ने स्थापयति।
गृहे सज्जता
संस्कारात् पूर्वं गृहं शोध्यते, द्वारे आम्रपल्लवतोरणं बध्यते, देहल्यां रङ्गवल्ली लिख्यते, देवपीठे दीपः प्रज्वाल्यते च। सर्वदा गणेशपूजया आरम्भः, कुलदेवतास्मरणं, वृद्धानाम् आशीर्वादश्च।
ज्यौतिषशास्त्रस्य दृष्टिः
मुहूर्तग्रन्थाः यथा मुहूर्तचिन्तामणिः कालप्रकाशिका च वदन्ति यत् शुभकालः कर्मणः फलं वर्धयति। पञ्चाङ्गस्य पञ्च अङ्गानि (तिथिः वारः नक्षत्रं योगः करणं च) शुद्धानि भवेयुः, विशेषतः चन्द्रस्य बलं गुरोः दृष्टिः च।
दानं प्रार्थना च
संस्कारदिने ब्राह्मणेभ्यः निर्धनेभ्यः च अन्नवस्त्रदानं पुण्यं वर्धयति। कुलदेवतायै नैवेद्यं, गोभ्यः ग्रासः, पितृभ्यः स्मरणं च कुर्वन्ति। एवं मङ्गलकार्यं सर्वेषां हर्षाय कल्याणाय च भवति।
अन्नप्राशनम् इत्यस्य शास्त्रीयनियमाः
शुभनक्षत्राणि: रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, श्रवण, रेवती। शुभतिथयः: द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी, सप्तमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी च। वर्ज्यानि: रिक्ततिथयः (चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी) अमावास्या च।
दिनानि कथं चीयन्ते
वाराणसी नगरे सूर्योदयकाले यत्र अस्य कार्यस्य अनुकूलं नक्षत्रम् अनुकूला तिथिश्च युगपत् भवतः, तानि दिनानि अत्र दर्शितानि। सम्पूर्णे मुहूर्ते वारः, योगः, करणम्, लग्नम्, राहुकालः, कर्तॄणां जन्मपत्रिका च अपि विचार्यन्ते। अत्र दिनं चिनुत, सूक्ष्मं समयं मुहूर्तान्वेषके निश्चिनुत।
| दिनाङ्कः | नक्षत्रम् | तिथिः |
|---|---|---|
| शुक्र, 30 अक्टूबर 2026 | मृगशीर्षा | पञ्चमी |
| रवि, 1 नवंबर 2026 | पुनर्वसू | सप्तमी |
| शुक्र, 6 नवंबर 2026 | हस्तः | द्वादशी |
| सोम, 16 नवंबर 2026 | श्रवणः | सप्तमी |
| रवि, 22 नवंबर 2026 | रेवती | त्रयोदशी |
| गुरु, 26 नवंबर 2026 | मृगशीर्षा | द्वितीया |
| शुक्र, 4 दिसंबर 2026 | हस्तः | एकादशी |
| सोम, 14 दिसंबर 2026 | श्रवणः | पञ्चमी |
सामान्यप्रश्नाः
अन्नप्राशनम् इत्यस्य कृते कानि नक्षत्राणि शुभानि?
शास्त्रानुसारं शुभनक्षत्राणि: रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, श्रवण, रेवती।
अन्नप्राशनम् इत्यस्य कृते काः तिथयः शुभाः?
शुभाः तिथयः द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी, सप्तमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी च, उभयोः पक्षयोः।
अन्नप्राशनम् इत्यस्मिन् किं वर्जनीयम्?
शास्त्रेषु रिक्ततिथयः (चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी) अमावास्या च वर्जनीयानि इति उक्तम्।
इमानि दिनानि सर्वनगरेभ्यः उपयुक्तानि वा?
एतानि दिनानि वाराणसी नगरस्य सूर्योदयेन परीक्षितानि। नक्षत्रतिथिपरिवर्तनं सर्वत्र एकस्मिन् क्षणे भवति, किन्तु स्थानीयः समयः भिद्यते, अतः स्वनगरस्य पञ्चाङ्गं पश्यत।
व्यक्तिगतः मुहूर्तः आवश्यकः वा?
महासंस्काराणां कृते आम्। ताराबलं चन्द्रबलं लग्नं च कर्तॄणां जन्मपत्रिकासु आश्रितानि।
कति दिनानि सूच्यां दृश्यन्ते?
आगामिषष्टिदिनेषु यत्र नक्षत्रनियमः तिथिनियमश्च युगपत् सिध्यतः, तादृशानि द्वादश दिनानि यावत्।
राहुकालः विचारितः वा?
राहुकालः सम्पूर्णं दिनं न दूषयति, दिनस्य भागमात्रम्। सूक्ष्मसमयनिर्णये तं परिहरत; प्रतिदिनस्य पञ्चाङ्गपृष्ठे सः दर्शितः।
अन्यकार्याणां मुहूर्ताः अपि लभ्यन्ते वा?
आम्। मुहूर्तान्वेषकः बहूनां कार्याणां कृते दिनानि क्रमयति, तत्र जन्मविवरणम् अपि योजयितुं शक्यते।
अन्नप्राशनम् इत्यस्य मुहूर्तः जन्मपत्रिकानुसारं परिष्कर्तुं शक्यते वा?
आम्। सामान्यमुहूर्तः सर्वेभ्यः शुभकालान् दर्शयति; कुलज्यौतिषिकः तेषु जन्मनक्षत्रदशानुसारं श्रेष्ठं चिनोति।
अन्नप्राशनम् इत्यस्य शुभदिनं न लभ्यते चेत् किं कार्यम्?
उपलब्धेषु श्रेष्ठं दिनं चित्वा गणेशकुलदेवतापूजया आरभ्य मुख्यक्षणं बलवल्लग्ने अभिजिन्मुहूर्ते वा स्थापयेत् इति आचारः।
अन्नप्राशनम् इत्यस्य कृते दिनस्य कः कालः श्रेष्ठः?
प्रातःकालः मध्याह्नात् पूर्वकालश्च श्रेष्ठौ, शुभहोरायाम् आरभ्य राहुकालयमगण्डगुलिककालान् परिहृत्य।