दिनचर्या
दिनस्य लयेन सह सङ्गता दिनचर्या
दिनचर्या, आयुर्वेदस्य दैनिकः क्रमः, दिनं सूर्योदयं मध्याह्नं सूर्यास्तं च परितः विन्यस्यति। इयं दिनचर्या भवतः नगरस्य कालान् वासराधिपग्रहं च अनुसरति, प्रबोधः, प्रार्थना, कर्म, भोजनम्, व्यायामः, विश्रामः इत्येतेषां कृते सूचनाः ददाति।
ब्राह्ममुहूर्तः
+
सूर्योदयात् पूर्वं सार्धघण्टा ब्राह्ममुहूर्तः, ध्यानाय अध्ययनाय प्रार्थनायै च श्रेष्ठः। ऋषयः आहुः, तस्मिन् काले जगतः प्राणः शुद्धतमः मनश्च निर्मलतमम्। दिनचर्या भवतः नगरार्थं तस्य आरम्भं दर्शयति, सूर्योदयात् प्रायः षण्णवतिनिमेषपूर्वम्।
प्रातः
+
प्रबोधानन्तरं दन्तजिह्वाशोधनम्, कोष्णजलपानम्, लघु भ्रमणम् उदयत्सूर्याभिमुखं सूर्यनमस्कारः वा, प्रार्थनायाः पूर्वं स्नानं च इति परम्परायाः उपदेशः। सूर्योदये सूर्याय अर्घ्यप्रदानं प्रतिदिनं सरला उपासना: उदयन्तं प्रकाशं कृतज्ञतया स्वीकर्तुम्।
मध्याह्नः
+
मुख्यं भोजनं मध्याह्नसमीपे श्रेष्ठम्, यतः आयुर्वेदानुसारं तदा जाठराग्निः प्रबलतमः। स्थानीयमध्याह्नसमीपे अभिजिन्मुहूर्तः महत्कार्याय अपि शुभः।
अपराह्णः सायंकालश्च
+
अपराह्णः स्थिरकर्मणे बाह्यकार्येभ्यश्च उचितः। सूर्यास्ते दीपं प्रज्वाल्य प्रार्थनायै विरमतु, ततः रात्रिं लघ्वीं शान्तां च रक्षतु।
वासरानुसारम्
+
प्रतिवासरम् अधिपग्रहः वर्णश्च। रविवासरः सूर्यस्य, आदित्यहृदयं रक्तः केसरवर्णो वा; सोमवासरः चन्द्रस्य, शिवपूजा श्वेतः; भौमवासरः मङ्गलस्य, स्कन्दः हनुमान् वा रक्तः; बुधवासरः बुधस्य, विष्णुः हरितः; गुरुवासरः बृहस्पतेः, दक्षिणामूर्तिः पीतः; शुक्रवासरः शुक्रस्य, लक्ष्मीः श्वेतः पाटलो वा; शनिवासरः शनेः, हनुमान् शनैश्चरः वा नीलः।
ऋत्वनुसारम्
+
दिनचर्या ऋतुना सह मृदु परिवर्तते: ग्रीष्मे लघु अन्नं शीघ्रविश्रामश्च, शीतकाले उष्णं भोजनम् अभ्यङ्गश्च।
सरलं रक्षतु
+
द्वाभ्याम् अभ्यासाभ्याम् आरभताम्: सूर्योदयात् पूर्वं प्रबोधः सायंदीपश्च। अन्ये सहजाः भवन्ति तदा योजयतु।
दिनपर्यन्तं दोषाः
+
आयुर्वेदः दिनं दोषैः विभजति। प्रातः षड्वादनात् दशवादनपर्यन्तं कफः प्रबलः, अतः व्यायामेन गौरवं नश्यति। दशतः द्विवादनपर्यन्तं पित्तं वर्धते, अतः मध्याह्ने पचनं श्रेष्ठम्। द्वितः षड्वादनपर्यन्तं वातः अग्रणीः, सृजनात्मककर्मणे बौद्धिककर्मणे च शुभः कालः। रात्रौ चक्रं पुनः आवर्तते: सायं षड्भ्यः दशपर्यन्तं कफः, येन दशवादनात् पूर्वं निद्रा सुलभा; दशतः द्विपर्यन्तं पित्तम्, यदा देहः पचति संस्करोति च; द्वितः षट्पर्यन्तं वातः, अतः ब्राह्ममुहूर्ते प्रबोधः लघुः स्वच्छश्च।
वासरोपवासाः
+
केचन कुटुम्बाः यं ग्रहं सम्मानयितुम् इच्छन्ति तस्य वासरे उपवसन्ति: चन्द्रशिवार्थं सोमवासरः, बृहस्पत्यर्थं गुरुवासरः, शन्यर्थं शनिवासरः। भवता चिते दिनचर्या उपवासवासरं चिह्नयति।
प्रायशः पृष्टाः प्रश्नाः
दिनचर्या का?+
आयुर्वेदस्य दैनिकः क्रमः।
ब्राह्ममुहूर्तः कः?+
सूर्योदयात् पूर्वं प्रायः षण्णवतिनिमेषात्मकः कालः।
कालाः मम नगरानुसारं किम्?+
आम्, भवतः स्थानीयसूर्योदयमध्याह्नसूर्यास्तेभ्यः।
अर्घ्यं किम्?+
उदयत्सूर्याय जलसमर्पणम्।
मुख्यभोजनं कदा?+
मध्याह्नसमीपे।
अद्य कः वर्णः उचितः?+
वासरग्रहस्य वर्णः, पृष्ठे दर्शितः।
सूर्यनमस्कारः अनिवार्यः किम्?+
अनुशंसितः, किन्तु भ्रमणम् अपि पर्याप्तम्।
दिनचर्या ऋतुभिः परिवर्तते किम्?+
आम्, ऋतुना सह मृदु।
अल्पेन आरम्भः शक्यः किम्?+
आम्। शीघ्रप्रबोधेन सायंदीपेन च आरभताम्।
कुण्डली आवश्यकी किम्?+
न। तया भवतः दशाधिपस्य उपासना योज्यते।
स्मारणानि स्थापयितुं शक्यम्?+
आम्, ब्राह्ममुहूर्त सूर्योदय मध्याह्न सूर्यास्तेभ्यः।
कर्मकरेभ्यः उचिता किम्?+
आम्। प्रतिपदं लघुरूपम् अस्ति।
किम् इयं देहरक्षायाः स्थानं गृह्णाति?+
परम्परा वदति, ग्रहाः प्रवृत्तिं दर्शयन्ति मार्गं तु पुरुषः चरति: दिनचर्या अभ्यासान् दिशति, देहरक्षा तु विज्ञवैद्यस्य हस्ते।
सूर्योदयात् पूर्वं किमर्थं प्रबोधः?+
उषसः पूर्वं वातप्रहराः लाघवं स्वच्छतां च आनयन्ति, यत् परम्परा अध्ययनप्रार्थनाभ्यां श्रेष्ठं मन्यते।
शनिवासरे का उपासना?+
हनुमत्प्रार्थना, तिलतैलदीपः, वृद्धानां श्रमिकाणां वा सेवा।