"तिथिर्वारश्च नक्षत्रं योगः करणमेव च" इति पञ्चाङ्गलक्षणम्। तिथिः चान्द्रं दिनं, सूर्याचन्द्रमसोः अन्तरात् उत्पद्यते; चान्द्रमासे त्रिंशत् तिथयः। वारः सप्ताहस्य दिनं, यस्य अधिपतिः ग्रहः। नक्षत्रं यत्र चन्द्रः सञ्चरति। योगः सूर्याचन्द्रस्फुटयोगात् सप्तविंशतिषु एकः। करणं तिथ्यर्धम्। पञ्चापि मिलित्वा दिनस्य स्वभावं वदन्ति।

यथा पूर्णिमायां समुद्रः वेलया उद्वेलति, तथा देहधातवः मनसः वृत्तयः च तिथ्या सह परिवर्तन्ते इति पूर्वजाः मेनिरे; अतः व्रतानि स्नानदानानि च पञ्चाङ्गं विलोक्य क्रियन्ते।

हिन्दुदिनं मध्यरात्रात् न, सूर्योदयात् आरभते, सूर्योदयश्च देशभेदेन भिद्यते। तिथिः नक्षत्रं वा दिनमध्ये परिवर्तेत, अतः एकस्याः तिथेः पञ्चाङ्गं काश्यां पुण्यपत्तने च किञ्चित् भिन्नं स्यात्। अतः भवतः नगरस्य कृते गण्यते।

दिनमानम् अष्टधा विभज्यते। प्रतिवारम् एकः भागः राहुकालः, नूतनकार्यारम्भाय अनुचितः; अन्ये भागाः यमगण्डः गुलिककालश्च। तेषां समयाः प्रतिदिनं सूर्योदयास्ताभ्यां सह परिवर्तन्ते। बहूनि कुटुम्बानि एतेषु कालेषु यात्रां, पत्रहस्ताक्षरं, संस्कारारम्भं च वर्जयन्ति।

अभिजिन्मुहूर्तः, स्थानीयमध्याह्नसमीपे, प्रायः सर्वकार्येभ्यः शुभः, केषुचित् सम्प्रदायेषु बुधवारं विहाय। पञ्चाङ्गं प्रत्यूषे ब्राह्ममुहूर्तं, पश्चिमभारते प्रचलितानि चतुर्घटिकानि, प्रत्येकग्रहस्य होरां च दर्शयति। "ब्राह्मे मुहूर्ते उत्तिष्ठेत्" इति धर्मशास्त्रवचनम्।

पञ्चाङ्गानि भिन्नगणितसम्प्रदायैः रच्यन्ते। दृक्पञ्चाङ्गम् आधुनिकखगोलस्फुटानि उपयुङ्क्ते, वाक्यपञ्चाङ्गं प्राचीनवाक्यानि; सूर्यसिद्धान्तादयः ग्रन्थाः अपि केषुचित् प्रदेशेषु मान्याः। मासाः अमान्ताः पूर्णिमान्ताः वा गण्यन्ते; शास्त्रीयपक्षे अमान्तः चैत्रादिः। अधिकमासः क्षयमासश्च यत्र आपततः तत्र स्पष्टं सूच्येते। स्वसम्प्रदायं वृणोतु, येन उत्सवतिथयः भवतः देवालयस्य पञ्चाङ्गेन सह मिलन्ति।