तिथिः नाम पञ्चाङ्गस्य चान्द्रदिनं, सूर्याचन्द्रमसोः अन्तरकोणेन मीयते। तया उत्सवतिथयः, एकादशीपूर्णिमादिव्रतानि, संस्कारेभ्यः दिनस्य शुभत्वं च निर्णीयन्ते। स्वनगरस्य अद्यतनीं तिथिं, सा कदा आरब्धा कदा समाप्स्यते च, पश्यत।

तिथिमानम्

प्रत्येका तिथिः सः कालः यस्मिन् चन्द्रः सूर्यात् द्वादशांशान् अग्रे गच्छति। चन्द्रगतिः न्यूनाधिका, अतः तिथिः प्रायः एकोनविंशतेः षड्विंशतिपर्यन्तं होराः तिष्ठेत्, घटिकादिनेन च विरलं मिलति। तिथिः कस्याम् अपि होरायाम् आरभेत, कदाचित् तिथेः क्षयः भवति, कदाचित् सा सूर्योदयद्वयं स्पृशति, सा वृद्धिः इति।

पञ्चदश तिथयः

शुक्लपक्षः प्रतिपदः पूर्णिमापर्यन्तं, कृष्णपक्षः प्रतिपदः अमावास्यापर्यन्तम्। नामानि प्रतिपत्, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी, चतुर्दशी, उभयोः पक्षयोः आवर्तन्ते। मासः अमान्तः पूर्णिमान्तः वा इति देशभेदेन भिद्यते।

ऋषयः चन्द्रकलाः कालस्य स्पष्टतमं मानम् अमन्यन्त: समुद्रवेला, बीजाङ्कुरणं, देहलयश्च सर्वं तेषां दृष्ट्या अनेन चक्रेण बद्धम्।

तिथिवर्गाः प्रयोगाश्च

तिथयः पञ्चसु वर्गेषु आवर्तन्ते: नन्दा (१, ६, ११) आनन्दकर्मसु, भद्रा (२, ७, १२) स्थिरकर्मसु, जया (३, ८, १३) विघ्नजये, रिक्ता (४, ९, १४) आरम्भेषु प्रायः वर्ज्या, पूर्णा (५, १०, १५) समापने। मुहूर्तचयनम् अनेन वर्गीकरणेन एव आरभते।

दिनस्य नाम कया तिथ्या

बहुषु सम्प्रदायेषु स्थानीयसूर्योदयकालीना तिथिः दिनस्य नाम भवति। कानिचित् व्रतानि अन्यनियमान् अनुसरन्ति: एकादशीव्रते दशमी अरुणोदयं स्पृशति न वा इति विचार्यते, केचन उत्सवाः मध्याह्नव्यापिनीं निशीथव्यापिनीं वा तिथिं गृह्णन्ति, यथा जन्माष्टमी निशीथाष्टम्याम्। अतः एकः उत्सवः भिन्ननगरेषु भिन्नदिनेषु पतेत्।

तिथयो देवताश्च

शास्त्रेषु प्रत्येकतिथेः अधिष्ठात्री देवता: चतुर्थ्याः गणेशः, पञ्चम्याः नागाः, षष्ठ्याः स्कन्दः, अष्टम्याः दुर्गा, एकादश्याः विष्णुः, चतुर्दश्याः शिवः, इत्यादयः। अतः सङ्कष्टचतुर्थी गणेशाय, स्कन्दषष्ठी स्कन्दाय, मासशिवरात्रिः कृष्णचतुर्दश्यां च। तिथिज्ञानेन वर्षपर्यन्तम् एतानि मासिकव्रतानि सुकरं पाल्यन्ते।

अद्यतनीं तिथिं पश्यत

स्वनगरं चिनुत. येन सूर्योदयः स्थानीयः स्यात्।
तिथिं पठत. नाम, पक्षं, समाप्तिकालं च पश्यत।
व्रतोत्सवान् पश्यत. तद्दिनस्य उपवासम् उत्सवं वा पश्यत।

प्रायशः पृष्टाः प्रश्नाः

अद्य का तिथिः?

वर्तमाना तिथिः, तस्याः पक्षः, स्वनगरे समाप्तिकालश्च पृष्ठस्य शिखरे दर्श्यन्ते।

तिथिः दिनमध्ये किमर्थं परिवर्तते?

तिथयः सूर्याचन्द्रौ आश्रयन्ति न घटिकाम्, अतः कदापि आरभन्ते समाप्यन्ते च।

एकादशी का?

प्रतिपक्षम् एकादशी तिथिः, विष्णवे समर्पितः उपवासदिवसः।

प्रदोषः कः?

त्रयोदश्याः सायं सन्ध्याकालः, शिवाय समर्पितः।

अमावास्या का?

नवचन्द्रतिथिः, पितृतर्पणाय मन्यते।

पूर्णिमा का?

पूर्णचन्द्रतिथिः, बहुभ्यः उत्सवेभ्यः सत्यनारायणपूजायै च।

रिक्तातिथयः काः?

चतुर्थी नवमी चतुर्दशी च, नवारम्भेषु प्रायः वर्ज्याः।

क्षयतिथिः का?

या तिथिः सूर्योदयद्वयमध्ये आरभ्य समाप्यते, अतः कस्यापि दिनस्य नाम न भवति।

शुक्लकृष्णपक्षौ कौ?

चान्द्रमासस्य प्रकाशमानः (वर्धमानः) तमोमयः (क्षीयमाणः) च अर्धभागौ।

तिथिः नगरभेदेन भिद्यते किम्?

तिथिसमाप्तिक्षणः सर्वत्र एकः, किन्तु सूर्योदयः भिन्नः, अतः दिननामदा तिथिः भिद्येत।

मासस्य सर्वाः तिथयः द्रष्टुं शक्याः किम्?

आम्। मासिकदिनदर्शिकाम् उद्घाटयत।

तिथिः सौरदिनाङ्कश्च एकः किम्?

न। तमिळमलयाळमासाः सौराः, अतः तेषां दिनाङ्काः सूर्यम् अनुसरन्ति। तिथिः चान्द्री, पञ्चाङ्गे सौरदिनाङ्केन सह प्रवर्तते।

मुहूर्ते तिथिः कथं प्रयुज्यते?

तिथिः प्रथमं चालनी: शुभारम्भेषु रिक्तातिथयः अमावास्या च प्रायः वर्ज्यन्ते।