सूर्यास्तानंतरचे तास परंपरेने आवराआवरीसाठी राखलेले: देवापुढे सांजवात, शुभंकरोती, हलके जेवण आणि लवकर विश्रांती. ही सांजसाधना त्याच लयीत तीन पायऱ्यांत चालते, दिवस सोडणे, श्वास आणि मन स्थिर करणे, आणि उद्यासाठी नवे होणे, तुमच्या शहराच्या सूर्यास्तानुसार.
तिन्हीसांजेची संध्या
+
तिन्हीसांज, म्हणजे संध्या, ही दिवसाच्या तीन संधींपैकी एक. उंबऱ्यावर आणि देवघरात दिवा लावून, शुभंकरोती म्हणून आणि कामापासून दूर होऊन परंपरा ती पाळते. ऋषी सांगत, या संधीला प्रकाश मागे सरतो आणि प्राण शांत होतो, म्हणून मनही शांत व्हावे. साधना तुमच्या स्थानिक सूर्यास्ताला सुरू होते.
सोडणे
+
पहिली पायरी दिवस सोडून देते. चांगली गेलेली एक गोष्ट आणि न गेलेली एक गोष्ट, स्वतःला दोष न देता लिहा. मग दिवस मनाने आपल्या इष्टदेवतेला अर्पण करा, ज्याला गीता कर्मफल अर्पण म्हणते.
स्थिरावणे
+
दुसरी पायरी श्वास शांत करते. काही मिनिटे नाडीशोधन, म्हणजे आलटून पालटून नाकपुडीने श्वास, किंवा चार मोजून श्वास घेणे आणि सहा मोजून सोडणे, झोपेपूर्वी देह शांत करते.
नवे होणे
+
तिसरी पायरी उद्याची तयारी करते. उद्याचे पंचांग पाहा, महत्त्वाच्या कामासाठी चांगली वेळ लिहून ठेवा, आणि एक साधा संकल्प करा.
चंद्र आणि तुमची रात्र
+
आज रात्रीची चंद्राची रास आणि नक्षत्र छोट्या टिपेसह दाखवले जाते. चंद्र जसा समुद्राला भरती ओहोटी देतो, तसा मनाच्या पाण्यालाही हलवतो, असे परंपरा मानते. पौर्णिमेला आणि अमावास्येला त्या रात्रींची पारंपरिक पाळणूक जोडली जाते.
आहार आणि विश्रांती
+
आयुर्वेद झोपेपूर्वी दोन तीन तास हलके जेवण आणि रात्री दहाच्या सुमारास, कफकाळ संपण्यापूर्वी झोपण्याचा सल्ला देतो, म्हणजे पहाटे सहज जाग येते.
सौम्य दिनक्रम
+
संपूर्ण साधनेला दहा ते पंधरा मिनिटे लागतात. ती रोज संध्याकाळी केली की दिवसाचा शांत आधार बनते.
परंपरेत सांजेचे महत्त्व
+
अनेक व्रते तिन्हीसांजेला किंवा नंतर येतात: त्रयोदशीला सूर्यास्ताचा प्रदोष, दिवाळीचे आणि त्रिपुरारी पौर्णिमेचे दिवे, चंद्रोदयाने सुटणारा संकष्टी चतुर्थीचा उपवास, आणि महाशिवरात्रीचे जागरण. शास्त्रे सांजेला उंबरठा मानतात, आणि शांत सांज शांत मन झोपेत नेते. जी कुटुंबे सांजवात लावून शुभंकरोती म्हणतात, त्यांना ती कामाचा स्पष्ट शेवट आणि कुटुंबाच्या वेळेची सुरुवात वाटते.
आपलीशी करा
+
कुलदेवता असेल तर त्यांच्या नावाने सुरुवात करा. शांतता आवडत असेल तर श्वासापूर्वी काही मिनिटे दिव्यासमोर बसा. तीन पायऱ्या ही चौकट आहे, नियम नव्हे.
ग्रह कल दाखवतात
+
जुनी शिकवण सांगते, ग्रह कल दाखवतात आणि वाट माणूस चालतो. रात्र नियती ठरवत नाही; ती दिवस आवरून उद्याचे पाऊल शांतपणे निवडण्याची संधी देते.
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
कधी सुरू करू?+
स्थानिक सूर्यास्ताला किंवा थोड्या वेळाने.
किती वेळ लागतो?+
दहा ते पंधरा मिनिटे.
संध्या म्हणजे काय?+
तिन्हीसांजेची दिवस रात्रीची संधी, प्रार्थनेसाठी राखलेली.
नाडीशोधन म्हणजे काय?+
आलटून पालटून नाकपुडीने घेतलेला, मन शांत करणारा श्वास.
दिवा लावायलाच हवा का?+
ती परंपरा आहे, पण दिव्याशिवायही साधना करता येते.
उद्याचे पंचांग का पाहायचे?+
मुख्य काम चांगल्या वेळेत ठेवण्यासाठी.
पौर्णिमेच्या रात्रीचे विशेष काय?+
ती सत्यनारायणाच्या पूजेसाठी आणि चंद्रदर्शनासाठी असते.
आणि अमावास्येची रात्र?+
पितरांच्या स्मरणाची शांत रात्र.
अंथरुणात करता येईल का?+
श्वासाचा भाग होय; प्रार्थना बसून उत्तम.
हे आयुर्वेदातून आहे का?+
आहार आणि झोपेचा सल्ला आयुर्वेदानुसार; प्रार्थना संध्येच्या परंपरेनुसार.
सूर्यास्ताला आठवण मिळेल का?+
होय. आठवण तुमच्या स्थानिक सूर्यास्तानुसार येते.
मुलांसाठी योग्य आहे का?+
होय, छोट्या स्वरूपात.
जन्मकुंडली लागते का?+
नाही, पण ती असल्यास उद्याची टीप वैयक्तिक होते.
तिन्हीसांजेला काय टाळावे?+
परंपरा तिन्हीसांजेला झोपणे, जड खाणे किंवा भांडणे टाळायला सांगते.