ପଞ୍ଚ ଅର୍ଥ ପାଞ୍ଚ, ଅଙ୍ଗ ଅର୍ଥ ଭାଗ। ତିଥି ଚାନ୍ଦ୍ର ଦିନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଜହ୍ନ ମଧ୍ୟରେ କୋଣରୁ ଆସେ; ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦ୍ର ମାସରେ ତିରିଶଟି। ବାର ସପ୍ତାହର ଦିନ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ସ୍ୱାମୀ ଗୋଟିଏ ଗ୍ରହ। ନକ୍ଷତ୍ର ଜହ୍ନ ଯେଉଁ ତାରାପୁଞ୍ଜ ଦେଇ ଯାଉଛନ୍ତି। ଯୋଗ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୋଗାଂଶର ଯୋଗରୁ ହେଉଥିବା 27ଟିରୁ ଗୋଟିଏ। କରଣ ତିଥିର ଅଧା। ପାଞ୍ଚଟି ମିଶି ଦିନର ସ୍ୱଭାବ କହନ୍ତି।

ଓଡ଼ିଶାର ପାଞ୍ଜି ସୌର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ର ଦୁଇ ଧାରାକୁ ଏକାଠି ଚଳାଏ। ଦିନ ତାରିଖ ସୌର ମାସରେ: ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷ ରାଶିରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ମହାବିଷୁବ ବା ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ନୂଆ ବର୍ଷ, ତା ପରେ ବୈଶାଖ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଆଷାଢ଼, ଶ୍ରାବଣ, ଭାଦ୍ରବ, ଆଶ୍ୱିନ, କାର୍ତ୍ତିକ, ମାର୍ଗଶିର, ପୌଷ, ମାଘ, ଫାଲ୍ଗୁନ, ଚୈତ୍ର। ପର୍ବପର୍ବାଣି ପୂର୍ଣ୍ଣିମାନ୍ତ ଚାନ୍ଦ୍ର ମାସରେ ପଡ଼େ, ଯେପରି କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ବୋଇତ ବନ୍ଦାଣ ଓ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ରଥଯାତ୍ରା। ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ନୀତି, ଅନସର ଓ ନବକଳେବର ଭଳି ବଡ଼ ଘଟଣା ପାଞ୍ଜି ଦେଖି ହିଁ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

ଆମ ଦିନ ମଧ୍ୟରାତିରୁ ନୁହେଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ, ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଆପଣ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର। ତିଥି ବା ନକ୍ଷତ୍ର ଦିନ ମଝିରେ ବଦଳିପାରେ, ତେଣୁ ଗୋଟିଏ ତାରିଖରେ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଓ ଦିଲ୍ଲୀର ପାଞ୍ଜି ଅଲଗା ହୋଇପାରେ। ସେଥିପାଇଁ ପୂରା ଦେଶ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ସାରଣୀ ନଦେଇ ଆପଣଙ୍କ ସହର ପାଇଁ ଗଣନା କରୁ।

ଦିନର ଆଲୁଅକୁ ଆଠ ଭାଗ କରାଯାଏ। ପ୍ରତି ବାରରେ ଗୋଟିଏ ଭାଗ ରାହୁକାଳ, ନୂଆ କାମ ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ; ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ଯମଘଣ୍ଟ ଓ ଗୁଳିକ କାଳ। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସହ ଏହାର ଘଣ୍ଟା ସମୟ ପ୍ରତିଦିନ ବଦଳେ। ଅନେକ ପରିବାର ଏହି ସମୟରେ ଯାତ୍ରା, କାଗଜରେ ଦସ୍ତଖତ ବା ଶୁଭ କାମ ଆରମ୍ଭ ଏଡ଼ାନ୍ତି; ଓଡ଼ିଆ ପାଞ୍ଜିରେ ବାରବେଳା ଓ କାଳବେଳା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ଥାନୀୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପାଖର ଅଭିଜିତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଧିକାଂଶ କାମ ପାଇଁ ଶୁଭ ଧରାଯାଏ; କିଛି ପରମ୍ପରାରେ ବୁଧବାର ଛଡ଼ା। ଭୋର ଆଗର ବ୍ରାହ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ପଶ୍ଚିମ ଭାରତରେ ଚଳୁଥିବା ଚୌଘଡ଼ିଆ ଓ ପ୍ରତି ଗ୍ରହର ହୋରା ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଜି ଦେଖାଏ। ଓଡ଼ିଆ ପାଞ୍ଜିରେ ଅମୃତ ଓ ମାହେନ୍ଦ୍ର ଯୋଗର ସମୟ ଶୁଭ କାମ ପାଇଁ ବହୁତ ଦେଖାଯାଏ।

ପାଞ୍ଜି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗଣନା ପଦ୍ଧତି ମାନେ। ଦୃକ୍ ପାଞ୍ଜି ଆଧୁନିକ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ସ୍ଥିତି ନିଏ; ଓଡ଼ିଶାରେ ସାମନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦର୍ପଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ ପାଞ୍ଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାମିଲନାଡୁର କିଛି ଜାଗାରେ ପୁରୁଣା ଶ୍ଳୋକରେ ଚାଲୁଥିବା ବାକ୍ୟ ପାଞ୍ଜି ଅଛି। ମାସ ଅମାନ୍ତ ବା ପୂର୍ଣ୍ଣିମାନ୍ତ ଗଣାଯାଇପାରେ। ପର୍ବ ତାରିଖ ଆପଣଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପାଞ୍ଜି ସହ ମେଳ ଖାଇବା ପାଇଁ ନିଜ ପଦ୍ଧତି ବାଛନ୍ତୁ।

ପରମ୍ପରା କହେ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଠିକ୍ ସମୟ ବାହାର କରିବାକୁ ହିଁ ବେଦାଙ୍ଗ ଜ୍ୟୋତିଷର ଜନ୍ମ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୁଅ ଓ ପ୍ରାଣ ଦିଅନ୍ତି, ଜହ୍ନ ସମୁଦ୍ରର ଜୁଆର ଭଟ୍ଟା ଓ ଗଛର ରସ ଶାସନ କରନ୍ତି; ସେଥିପାଇଁ ଚାଷୀ ବିହନ ବୁଣା ଓ ଅମଳ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଜି ଦେଖି କରନ୍ତି। ପଣା ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ନୂଆ ପାଞ୍ଜି ପୂଜା କରି ଘରକୁ ଆଣିବା ପୂରା ବର୍ଷର ସମୟକୁ ସମ୍ମାନ ସହ ସ୍ୱାଗତ କରିବାର ଚଳଣି।