पंच म्हणजे पाच आणि अंग म्हणजे भाग. तिथी हा चंद्राचा दिवस, सूर्य आणि चंद्रातील कोनावरून ठरतो; एका चांद्रमासात तीस तिथी. वार म्हणजे आठवड्याचा दिवस, ज्याचा स्वामी एखादा ग्रह. नक्षत्र म्हणजे चंद्र ज्यातून जात आहे ते चांद्र स्थान. योग हा सूर्य चंद्राच्या रेखांशांच्या बेरजेतून येणाऱ्या सत्तावीस प्रकारांपैकी एक. करण म्हणजे तिथीचा अर्धा भाग. पाचही मिळून दिवसाचा स्वभाव सांगतात.

आजी म्हणायच्या, पौर्णिमेला समुद्राला भरती येते तशी शरीरातल्या रसांना आणि मनालाही तिथीनुसार भरती ओहोटी येते; म्हणूनच एकादशीचा उपवास, संकष्टीचा चंद्रोदय आणि अमावास्येचे दान पंचांग पाहूनच होते.

हिंदू दिवस मध्यरात्री नव्हे तर सूर्योदयाला सुरू होतो, आणि सूर्योदय ठिकाणावर अवलंबून असतो. तिथी किंवा नक्षत्र दिवसाच्या मधेच बदलू शकते, म्हणून एकाच तारखेचे पंचांग पुणे आणि नागपुरात थोडे वेगळे असू शकते, आणि अमेरिकेत किंवा दुबईत राहणाऱ्या मराठी कुटुंबांसाठी तर अधिकच. म्हणून आम्ही तुमच्या गावासाठी गणित करतो.

दिवसाच्या प्रकाशाचे आठ भाग केले जातात. प्रत्येक वारी एक भाग राहुकाळ, जो नवे काम सुरू करण्यास योग्य मानला जात नाही; इतर भाग यमघंट आणि गुलिक काळ. त्यांच्या वेळा रोज सूर्योदय सूर्यास्तानुसार बदलतात. अनेक कुटुंबे या वेळांत प्रवास, कागदपत्रांवर सही किंवा विधीची सुरुवात टाळतात.

अभिजित मुहूर्त, स्थानिक दुपारच्या आसपास, बहुतेक कामांसाठी शुभ मानला जातो, काही परंपरांत बुधवार सोडून. पंचांगात पहाटेचा ब्राह्म मुहूर्त, पश्चिम भारतात वापरली जाणारी चौघडी आणि प्रत्येक ग्रहाची होराही दिसते. संकष्टी चतुर्थीला चंद्रोदयाची वेळ खास दिली जाते.

पंचांगे वेगवेगळ्या गणितपद्धतींनी बनतात. दृक् पंचांग आधुनिक खगोलीय स्थिती वापरते, तर वाक्य पंचांग, जे तमिळनाडूच्या काही भागांत चालते, प्राचीन श्लोकांवर आधारित आहे. महाराष्ट्रात महिना अमावास्येला संपतो (अमांत) आणि शालिवाहन शक गुढीपाडव्याला बदलतो, तर उत्तर भारतात महिना पौर्णिमेला संपतो (पौर्णिमांत). दाते आणि रुईकर पंचांगांची सवय असणाऱ्यांना ही मांडणी परिचित वाटेल. तुमची पद्धत निवडा, म्हणजे सणाच्या तारखा तुमच्या देवळाच्या पंचांगाशी जुळतील.