मुहूर्त

मुंज (उपनयन) मुहूर्त

मुलाला यज्ञोपवीत घालून गायत्री मंत्राची दीक्षा देण्याचा संस्कार म्हणजे मुंज किंवा उपनयन. वेदाध्ययनाच्या सुरुवातीचा हा संस्कार सोळा संस्कारांमध्ये प्रमुख मानला जातो.

अनुकूल नक्षत्रे: अश्विनी, रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाती, श्रवण, धनिष्ठा, रेवती
अनुकूल तिथी: उत्तरायणातील शुक्ल पक्षातील तिथी
तपासलेले शहर: पुणे

नेमकी मुहूर्त वेळ पाहा

मुंज (उपनयन) विषयी

विधी

वडील किंवा आचार्य बटूला जानवे घालतात आणि वस्त्राखाली गायत्री मंत्राचा उपदेश करतात. मग बटू आईकडे भिक्षा मागतो, हे विद्यार्थ्याचे पहिले कर्तव्य मानले जाते. मामा बटूला वस्त्र भेट देतो ही रीत आहे.

ऋतू आणि वय

उत्तरायण, विशेषतः वसंत ऋतू श्रेष्ठ. परंपरेत आठवे वर्ष सांगितले आहे. अश्विनी, रोहिणी, पुनर्वसू, पुष्य, हस्त, चित्रा, श्रवण, रेवती ही नक्षत्रे पसंत केली जातात.

वेळेची निवड

शुभ दिवस मिळाल्यावर त्या दिवशी राहुकाळ, यमघंट आणि गुलिक काळ टाळून शुभ होरा किंवा अभिजित मुहूर्तावर कार्याची सुरुवात करणे ही परंपरा आहे. मुख्य क्षण बलवान स्थिर लग्नात यावा अशी वेळ गुरुजी काढून देतात.

घरातील तयारी

कार्याआधी घर स्वच्छ करून, दाराला आंब्याच्या पानांचे तोरण बांधून, अंगणात रांगोळी काढून, देवापुढे दिवा लावून गणपती पूजनाने सुरुवात करण्याची रीत आहे. कुलदैवताचे स्मरण करून वडिलधाऱ्यांचे आशीर्वाद घ्यायला विसरू नये.

मुंज (उपनयन) या कार्याचे शास्त्रीय नियम

अनुकूल नक्षत्रे: अश्विनी, रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाती, श्रवण, धनिष्ठा, रेवती. अनुकूल तिथी: उत्तरायणातील शुक्ल पक्षातील तिथी. टाळावे: रिक्ता तिथी (चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी), अमावास्या, दक्षिणायन (अनेक कुटुंबांत).

दिवस कसे निवडले

ही यादी पुणे येथे सूर्योदयाच्या वेळी या कार्यासाठी अनुकूल नक्षत्र आणि तिथी दोन्ही जुळणारे दिवस दाखवते. पूर्ण मुहूर्तासाठी वार, योग, करण, लग्न, राहुकाळ आणि संबंधित व्यक्तींची पत्रिकाही पाहिली जाते; म्हणून या यादीतून दिवस निवडा आणि नेमकी वेळ मुहूर्त शोधात ठरवा.

नेहमीचे प्रश्न

मुंज (उपनयन) या कार्यासाठी कोणती नक्षत्रे शुभ?

परंपरेनुसार अनुकूल नक्षत्रे: अश्विनी, रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वसु, पुष्य, हस्त, चित्रा, स्वाती, श्रवण, धनिष्ठा, रेवती.

मुंज (उपनयन) या कार्यासाठी कोणत्या तिथी शुभ?

अनुकूल तिथी: उत्तरायणातील शुक्ल पक्षातील तिथी. या दोन्ही पक्षांत मोजल्या जातात.

मुंज (उपनयन) या कार्यात काय टाळावे?

शास्त्रे टाळायला सांगतात: रिक्ता तिथी (चतुर्थी, नवमी, चतुर्दशी), अमावास्या, दक्षिणायन (अनेक कुटुंबांत).

हे दिवस प्रत्येक गावासाठी लागू आहेत का?

दिवस पुणे येथील सूर्योदयावर तपासले आहेत. नक्षत्र आणि तिथी बदलण्याचा क्षण सर्वत्र एकच असला तरी स्थानिक वेळ वेगळी असते, म्हणून आपल्या गावचे पंचांग पाहा.

वैयक्तिक मुहूर्त तरीही हवा का?

मोठ्या संस्कारांसाठी हवा. ताराबल, चंद्रबल आणि कार्याचे लग्न संबंधित व्यक्तींच्या पत्रिकेवरून ठरते.

यादीत किती दिवस आहेत?

पुढील साठ दिवसांत नक्षत्र आणि तिथी हे दोन्ही नियम जुळणारे बारा पर्यंत दिवस.

राहुकाळ पाहिला आहे का?

राहुकाळ हा संपूर्ण दिवसाचा नियम नाही, दिवसाचा एक भाग आहे. नेमकी वेळ ठरवताना तो टाळा; प्रत्येक दिवसाच्या पंचांग पानावर तो दिलेला आहे.

इतर कार्यांसाठीही शोधता येईल का?

हो. मुहूर्त शोध आणखी अनेक कार्यांसाठी दिवस क्रमाने दाखवतो आणि आपली जन्म माहितीही जोडता येते.

मुंज (उपनयन) मुहूर्त आमच्या पत्रिकेनुसार बदलता येतो का?

हो. सर्वसाधारण मुहूर्त सर्वांसाठी शुभ वेळ दाखवतो; घरचे ज्योतिषी संबंधित व्यक्तींचे जन्मनक्षत्र आणि चालू दशा पाहून त्यातील सर्वोत्तम वेळ निवडतात.

शुभ दिवस मिळाला नाही तर मुंज (उपनयन) कसे करावे?

उपलब्ध दिवसांपैकी सर्वोत्तम दिवस निवडून, गणपती आणि कुलदैवताच्या पूजेने सुरुवात करून, मुख्य क्षण बलवान लग्नात किंवा अभिजित मुहूर्तावर ठेवणे ही परंपरा आहे.

मुंज (उपनयन) यासाठी दिवसाची कोणती वेळ चांगली?

साधारणपणे सकाळ किंवा दुपारपूर्वीची वेळ पसंत केली जाते. राहुकाळ, यमघंट आणि गुलिक काळ टाळून शुभ होऱ्यात सुरुवात करण्याची रीत आहे.