સૂર્યાસ્ત પછીના કલાકો પરંપરાથી સમેટવા માટે રખાયા છે: સંધ્યા આરતીનો દીવો, પ્રાર્થના, હળવું વાળુ અને વહેલો આરામ. આ સંધ્યા સાધના એ જ લયમાં ત્રણ પગલાંમાં ચાલે છે, દિવસ છોડવો, શ્વાસ અને મન સ્થિર કરવાં, અને આવતી કાલ માટે નવા થવું, તમારા શહેરના સૂર્યાસ્ત પ્રમાણે.
સંધ્યા ટાણું
+
સંધ્યા દિવસના ત્રણ સંધિકાળમાંનો એક છે. ઉંબરે અને મંદિરમાં દીવો કરીને, સંધ્યા આરતી ગાઈને અને કામથી અળગા થઈને પરંપરા તેને પાળે છે. ઋષિઓ કહેતા કે આ સંધિએ પ્રકાશ પાછો વળે છે અને પ્રાણ શાંત થાય છે, તેથી મન પણ શાંત થવું જોઈએ. સાધના તમારા સ્થાનિક સૂર્યાસ્તે શરૂ થાય છે.
છોડવું
+
પહેલું પગલું દિવસને જવા દે છે. સારી ગયેલી એક વાત અને ન ગયેલી એક વાત, પોતાને દોષ દીધા વિના, નોંધો. પછી દિવસ મનથી ઇષ્ટદેવને અર્પણ કરો, જેને ગીતા કર્મફળનું અર્પણ કહે છે.
સ્થિર થવું
+
બીજું પગલું શ્વાસ શાંત કરે છે. થોડી મિનિટ નાડીશોધન, એટલે વારાફરતી નસકોરાથી શ્વાસ, કે ચાર ગણીને શ્વાસ લેવો અને છ ગણીને છોડવો, ઊંઘ પહેલાં દેહને ઠારે છે.
નવા થવું
+
ત્રીજું પગલું આવતી કાલની તૈયારી છે. કાલનું પંચાંગ અને ચોઘડિયાં જુઓ, મહત્ત્વના કામ માટે શુભ સમય નોંધો, અને એક સરળ સંકલ્પ કરો.
ચંદ્ર અને તમારી રાત
+
આજ રાતના ચંદ્રની રાશિ અને નક્ષત્ર ટૂંકી નોંધ સાથે બતાવાય છે. ચંદ્ર જેમ દરિયે ભરતી ઓટ લાવે છે, તેમ મનનાં જળને પણ હલાવે છે, એમ પરંપરા માને છે. પૂનમ અને અમાસે એ રાતોની પરંપરાગત વિધિ ઉમેરાય છે.
આહાર અને આરામ
+
આયુર્વેદ ઊંઘના બે ત્રણ કલાક પહેલાં હળવું વાળુ અને રાતે દસેક વાગ્યે, કફકાળ પૂરો થાય તે પહેલાં, સૂવાની સલાહ આપે છે, જેથી પરોઢ પહેલાં સહેજે જાગી જવાય.
સૌમ્ય નિત્યક્રમ
+
આખી સાધનામાં દસથી પંદર મિનિટ લાગે છે. રોજ સાંજે કરો તો તે દિવસનો શાંત આધાર બને છે.
પરંપરામાં સાંજનું મહત્ત્વ
+
ઘણાં વ્રત સંધ્યાએ કે પછી આવે છે: તેરસે સૂર્યાસ્તનો પ્રદોષ, દિવાળીના દીવા, શરદ પૂનમની ચાંદનીમાં દૂધપૌંઆ, ચંદ્રોદયે છૂટતો સંકટ ચોથનો ઉપવાસ, અને મહાશિવરાત્રિનું જાગરણ. શાસ્ત્રો સાંજને ઉંબરો ગણે છે, અને શાંત સાંજ શાંત મનને ઊંઘમાં લઈ જાય છે. જે કુટુંબો સંધ્યા ટાણે દીવો કરે છે, તેમને તે કામનો સ્પષ્ટ અંત અને કુટુંબના સમયની શરૂઆત લાગે છે.
તમારી પોતાની બનાવો
+
કુળદેવી કે કુળદેવતા હોય તો તેમના નામથી શરૂ કરો. મૌન ગમતું હોય તો શ્વાસ પહેલાં થોડી મિનિટ દીવા સામે બેસો. ત્રણ પગલાં ચોકઠું છે, નિયમ નહીં.
ગ્રહો દિશા ચીંધે છે
+
જૂનું જ્ઞાન કહે છે, ગ્રહો દિશા ચીંધે છે અને માર્ગ માણસ ચાલે છે. રાત ભાગ્ય નક્કી નથી કરતી; તે દિવસ સમેટી કાલનું પગલું શાંતિથી પસંદ કરવાનો અવસર આપે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ક્યારે શરૂ કરું?+
સ્થાનિક સૂર્યાસ્તે કે થોડી વાર પછી.
કેટલો સમય લાગે?+
દસથી પંદર મિનિટ.
સંધ્યા એટલે શું?+
દિવસ અને રાતનો સંધિકાળ, પ્રાર્થના માટે રખાયેલો.
નાડીશોધન એટલે શું?+
વારાફરતી નસકોરાથી લેવાતો, મન શાંત કરતો શ્વાસ.
દીવો કરવો જ પડે?+
તે પરંપરા છે, પણ દીવા વિના પણ સાધના થઈ શકે.
કાલનું પંચાંગ કેમ જોવું?+
મુખ્ય કામ શુભ સમયમાં મૂકવા.
પૂનમની રાતમાં ખાસ શું?+
તે સત્યનારાયણની કથા અને ચંદ્રદર્શન માટે રખાય છે.
અને અમાસની રાત?+
પિતૃઓના સ્મરણની શાંત રાત.
પથારીમાં કરી શકાય?+
શ્વાસનો ભાગ હા; પ્રાર્થના બેસીને ઉત્તમ.
આ આયુર્વેદમાંથી છે?+
આહાર અને ઊંઘની સલાહ આયુર્વેદ પ્રમાણે; પ્રાર્થના સંધ્યાની પરંપરા પ્રમાણે.
સૂર્યાસ્તે યાદ મળી શકે?+
હા. યાદ તમારા સ્થાનિક સૂર્યાસ્ત પ્રમાણે આવે છે.
બાળકો માટે યોગ્ય છે?+
હા, ટૂંકા રૂપમાં.
જન્મકુંડળી જોઈએ?+
ના, પણ તે હોય તો કાલની નોંધ અંગત બને છે.
સંધ્યા ટાણે શું ટાળવું?+
પરંપરા સંધ્યાએ સૂવું, ભારે ખાવું કે ઝઘડવું ટાળવા કહે છે.