પંચાંગ ગુજરાતી ઘરનું પરંપરાગત તિથિપત્ર છે. દરેક દિવસ માટે સમયનાં પાંચ અંગ, તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ, સાથે સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત, રાહુકાળ, યમઘંટ, ગુલિક કાળ, દિવસ અને રાતનાં ચોઘડિયાં અને અભિજિત મુહૂર્ત. તમારું શહેર પસંદ કરો અને તમારા સ્થળનું પંચાંગ જુઓ.
પાંચ અંગ
+
પંચ એટલે પાંચ અને અંગ એટલે ભાગ. તિથિ ચંદ્રનો દિવસ છે, સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્ચેના ખૂણાથી બને છે; એક ચાંદ્ર માસમાં ત્રીસ તિથિ. વાર અઠવાડિયાનો દિવસ છે, જેનો સ્વામી કોઈ ગ્રહ છે. નક્ષત્ર એ મંજિલ છે જેમાંથી ચંદ્ર પસાર થાય છે. યોગ સૂર્ય ચંદ્રના રેખાંશના સરવાળાથી બનતા સત્તાવીસ મેળમાંનો એક છે. કરણ તિથિનો અડધો ભાગ છે. પાંચે મળીને દિવસનો સ્વભાવ બતાવે છે.
વડીલો કહેતા કે પૂનમે દરિયો ઊછળે તેમ શરીરના રસ અને મનની ભરતી પણ તિથિ સાથે ફરે; એટલે જ અગિયારસનો ઉપવાસ, પૂનમનું દર્શન અને અમાસનું દાન પંચાંગ જોઈને થાય છે.
પંચાંગ સ્થળ પ્રમાણે કેમ
+
હિન્દુ દિવસ મધરાતે નહીં, સૂર્યોદયે શરૂ થાય છે, અને સૂર્યોદય સ્થળ પર આધાર રાખે છે. તિથિ કે નક્ષત્ર દિવસની વચ્ચે બદલાઈ શકે, એટલે એક જ તારીખનું પંચાંગ અમદાવાદ અને કચ્છમાં થોડું જુદું હોઈ શકે, અને ન્યૂ જર્સી કે લેસ્ટરમાં વસતા ગુજરાતીઓ માટે તો વધારે. એટલે અમે તમારા શહેર માટે ગણીએ છીએ.
રાહુકાળ, યમઘંટ અને ગુલિક
+
દિવસના પ્રકાશને આઠ ભાગમાં વહેંચાય છે. દરેક વારે એક ભાગ રાહુકાળ છે, જે નવું કામ શરૂ કરવા યોગ્ય નથી ગણાતો; બીજા ભાગ યમઘંટ અને ગુલિક કાળ છે. તેમનો સમય રોજ સૂર્યોદય સૂર્યાસ્ત સાથે બદલાય છે. ઘણા પરિવાર આ સમયમાં પ્રવાસ, દસ્તાવેજ પર સહી કે વિધિ શરૂ કરવાનું ટાળે છે.
ચોઘડિયાં અને શુભ સમય
+
ગુજરાતમાં નાનાં શુભ કામ માટે ચોઘડિયું સૌથી વધુ જોવાય છે. દિવસ અને રાતને આઠ આઠ ભાગમાં વહેંચી દરેકને અમૃત, શુભ, લાભ, ચલ, ઉદ્વેગ, રોગ કે કાળ નામ મળે છે; અમૃત, શુભ અને લાભ ઉત્તમ ગણાય. વેપારીઓ પેઢી ખોલવા, નવો સોદો કરવા કે દિવાળીએ ચોપડા પૂજન માટે લાભ કે અમૃત ચોઘડિયું શોધે છે.
અભિજિત મુહૂર્ત, સ્થાનિક બપોરની આસપાસ, મોટા ભાગનાં કામ માટે શુભ ગણાય છે. પરોઢનું બ્રહ્મ મુહૂર્ત અને દરેક ગ્રહની હોરા પણ બતાવાય છે.
પંચાંગની પરંપરાઓ
+
પંચાંગ જુદી જુદી ગણિત પદ્ધતિથી બને છે. દૃક્ પંચાંગ આધુનિક ખગોળીય સ્થિતિ વાપરે છે, જ્યારે વાક્ય પંચાંગ, જે તમિલનાડુના કેટલાક ભાગમાં ચાલે છે, પ્રાચીન શ્લોકો પર આધારિત છે. ગુજરાતમાં મહિનો અમાસે પૂરો થાય છે (અમાંત) અને વિક્રમ સંવત કારતક સુદ એકમે બદલાય છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતમાં મહિનો પૂનમે પૂરો થાય છે (પૂર્ણિમાંત). એટલે જે દિવસ ત્યાં ફાગણ વદ હોય તે અહીં મહા વદ હોઈ શકે. તમારી પદ્ધતિ પસંદ કરો જેથી તહેવાર તમારા મંદિરના તિથિપત્ર સાથે મળે.
આજનું પંચાંગ વાંચો
શહેર પસંદ કરો. તમારું ગામ કે શહેર શોધો જેથી સૂર્યોદય અને સમય સ્થાનિક રહે.
પાંચ અંગ જુઓ. તિથિ, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ અને દરેક ક્યારે પૂરું થાય તે નોંધો.
કઠણ સમય ટાળો. રાહુકાળ, યમઘંટ અને ગુલિક કાળ નોંધો.
સારો સમય પસંદ કરો. મહત્ત્વની શરૂઆત માટે અભિજિત મુહૂર્ત કે અમૃત, શુભ કે લાભ ચોઘડિયું લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
તિથિ એટલે શું?+
ચંદ્રનો દિવસ: જેટલા સમયમાં ચંદ્ર સૂર્યથી બાર અંશ આગળ નીકળે. સુદ (શુક્લ પક્ષ)માં પંદર અને વદ (કૃષ્ણ પક્ષ)માં પંદર તિથિ.
આજે રાહુકાળ ક્યારે છે?+
રાહુકાળ આશરે દોઢ કલાકનો હોય છે અને વાર તથા તમારા સૂર્યોદય સૂર્યાસ્ત પર આધાર રાખે છે. તમારા શહેરનો આજનો સમય પાનાની ઉપર છે.
રાહુકાળ બધે સરખો હોય?+
ના. તે સ્થાનિક સૂર્યોદય સૂર્યાસ્ત પર આધારિત છે, એટલે શહેરે શહેરે જુદો અને રોજ થોડો બદલાય.
પંચાંગ સૂર્યોદયથી કેમ શરૂ થાય?+
હિન્દુ તિથિપત્રમાં દિવસ સૂર્યોદયે શરૂ થાય છે. સૂર્યોદય વખતે જે તિથિ અને નક્ષત્ર હોય તે સામાન્ય રીતે દિવસનું નામ બને છે, જેને ઉદયાત તિથિ કહે છે.
અભિજિત મુહૂર્ત શું છે?+
સ્થાનિક બપોરની આસપાસ આશરે અડતાળીસ મિનિટનો સમય, મોટા ભાગનાં કામની શરૂઆત માટે શુભ.
દૃક્ અને વાક્ય પંચાંગમાં શો ફરક?+
દૃક્ આધુનિક ખગોળ ગણિત વાપરે છે; વાક્ય પરંપરાગત સૂત્રો, અને થોડા કલાકનો ફરક આવી શકે. ગુજરાતનાં પંચાંગ સામાન્ય રીતે દૃક્ પ્રમાણે છે.
અમાંત અને પૂર્ણિમાંત મહિના એટલે?+
અમાંતમાં, જે ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને દક્ષિણમાં ચાલે છે, મહિનો અમાસે પૂરો થાય. પૂર્ણિમાંતમાં, જે ઉત્તરમાં ચાલે છે, પૂનમે.
યમઘંટ શું છે?+
દિવસનો બીજો એક ભાગ જે નવી શરૂઆત માટે અશુભ ગણાય છે. રાહુકાળની જેમ તેનો સમય વાર અને સૂર્યોદય પર આધાર રાખે છે.
ચોઘડિયું શું છે?+
દિવસ અને રાતને આઠ આઠ ભાગમાં વહેંચવાની રીત, દરેક ભાગ અમૃત, શુભ, લાભ, ચલ, ઉદ્વેગ, રોગ કે કાળ. ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં ઝડપી મુહૂર્ત માટે બહુ વપરાય છે.
બીજી તારીખનું પંચાંગ જોઈ શકાય?+
હા. તારીખ પસંદ કરી કોઈ પણ દિવસ જુઓ, કે મહિનાનું કેલેન્ડર ખોલો.
કયું શહેર પસંદ કરું?+
જ્યાં તમે આજે છો, કે જ્યાં પ્રસંગ થવાનો છે.
પંચાંગમાં તહેવાર દેખાય?+
હા. તે દિવસના તહેવાર અને વ્રત બતાવાય છે, અને તહેવાર પાને આખા વર્ષની તારીખો છે.