પંચ એટલે પાંચ અને અંગ એટલે ભાગ. તિથિ ચંદ્રનો દિવસ છે, સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્ચેના ખૂણાથી બને છે; એક ચાંદ્ર માસમાં ત્રીસ તિથિ. વાર અઠવાડિયાનો દિવસ છે, જેનો સ્વામી કોઈ ગ્રહ છે. નક્ષત્ર એ મંજિલ છે જેમાંથી ચંદ્ર પસાર થાય છે. યોગ સૂર્ય ચંદ્રના રેખાંશના સરવાળાથી બનતા સત્તાવીસ મેળમાંનો એક છે. કરણ તિથિનો અડધો ભાગ છે. પાંચે મળીને દિવસનો સ્વભાવ બતાવે છે.

વડીલો કહેતા કે પૂનમે દરિયો ઊછળે તેમ શરીરના રસ અને મનની ભરતી પણ તિથિ સાથે ફરે; એટલે જ અગિયારસનો ઉપવાસ, પૂનમનું દર્શન અને અમાસનું દાન પંચાંગ જોઈને થાય છે.

હિન્દુ દિવસ મધરાતે નહીં, સૂર્યોદયે શરૂ થાય છે, અને સૂર્યોદય સ્થળ પર આધાર રાખે છે. તિથિ કે નક્ષત્ર દિવસની વચ્ચે બદલાઈ શકે, એટલે એક જ તારીખનું પંચાંગ અમદાવાદ અને કચ્છમાં થોડું જુદું હોઈ શકે, અને ન્યૂ જર્સી કે લેસ્ટરમાં વસતા ગુજરાતીઓ માટે તો વધારે. એટલે અમે તમારા શહેર માટે ગણીએ છીએ.

દિવસના પ્રકાશને આઠ ભાગમાં વહેંચાય છે. દરેક વારે એક ભાગ રાહુકાળ છે, જે નવું કામ શરૂ કરવા યોગ્ય નથી ગણાતો; બીજા ભાગ યમઘંટ અને ગુલિક કાળ છે. તેમનો સમય રોજ સૂર્યોદય સૂર્યાસ્ત સાથે બદલાય છે. ઘણા પરિવાર આ સમયમાં પ્રવાસ, દસ્તાવેજ પર સહી કે વિધિ શરૂ કરવાનું ટાળે છે.

ગુજરાતમાં નાનાં શુભ કામ માટે ચોઘડિયું સૌથી વધુ જોવાય છે. દિવસ અને રાતને આઠ આઠ ભાગમાં વહેંચી દરેકને અમૃત, શુભ, લાભ, ચલ, ઉદ્વેગ, રોગ કે કાળ નામ મળે છે; અમૃત, શુભ અને લાભ ઉત્તમ ગણાય. વેપારીઓ પેઢી ખોલવા, નવો સોદો કરવા કે દિવાળીએ ચોપડા પૂજન માટે લાભ કે અમૃત ચોઘડિયું શોધે છે.

અભિજિત મુહૂર્ત, સ્થાનિક બપોરની આસપાસ, મોટા ભાગનાં કામ માટે શુભ ગણાય છે. પરોઢનું બ્રહ્મ મુહૂર્ત અને દરેક ગ્રહની હોરા પણ બતાવાય છે.

પંચાંગ જુદી જુદી ગણિત પદ્ધતિથી બને છે. દૃક્ પંચાંગ આધુનિક ખગોળીય સ્થિતિ વાપરે છે, જ્યારે વાક્ય પંચાંગ, જે તમિલનાડુના કેટલાક ભાગમાં ચાલે છે, પ્રાચીન શ્લોકો પર આધારિત છે. ગુજરાતમાં મહિનો અમાસે પૂરો થાય છે (અમાંત) અને વિક્રમ સંવત કારતક સુદ એકમે બદલાય છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતમાં મહિનો પૂનમે પૂરો થાય છે (પૂર્ણિમાંત). એટલે જે દિવસ ત્યાં ફાગણ વદ હોય તે અહીં મહા વદ હોઈ શકે. તમારી પદ્ધતિ પસંદ કરો જેથી તહેવાર તમારા મંદિરના તિથિપત્ર સાથે મળે.