યંત્ર એ ઉપાસના અને ધ્યાનમાં વપરાતી પવિત્ર ભૌમિતિક આકૃતિ છે. દરેક યંત્ર કોઈ દેવતા કે ગ્રહનું સ્વરૂપ છે, જે મધ્યબિંદુ, ત્રિકોણો, વર્તુળો, કમળદળો અને ચોરસ ઘેરાવથી રચાયેલું હોય છે. આ પાનું મુખ્ય યંત્રો, દરેકનો હેતુ, અને પરંપરા પ્રમાણે તેમની સ્થાપના તથા સંભાળ કેવી રીતે થાય તે સમજાવે છે.
યંત્રનાં અંગો
કેન્દ્રમાં બિંદુ છે, ઉદ્ગમનું બિંદુ. તેની આસપાસ ત્રિકોણો છે: ઊર્ધ્વમુખી ત્રિકોણ શિવ અને અગ્નિના, અધોમુખી ત્રિકોણ શક્તિ અને જળના પ્રતીક. તેમને વર્તુળો અને કમળદળોની હારો ઘેરે છે, અને ચાર દ્વારવાળો બહારનો ચોરસ, ભૂપુર, પવિત્ર ક્ષેત્રની સીમા બાંધે છે.
શ્રીયંત્ર
નવ ગૂંથાયેલા ત્રિકોણોનું શ્રીયંત્ર લલિતા ત્રિપુરસુંદરીનું યંત્ર છે અને સમૃદ્ધિ, સુમેળ તથા આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે રખાય છે. શાક્ત પરંપરામાં તે સૌથી પૂજનીયમાંનું એક છે, અને શૃંગેરી, કાંચીપુરમ તથા અસંખ્ય ઘરોમાં પૂજાય છે. અંબાજીમાં તો માતાજીની મૂર્તિને બદલે વીસા યંત્રની જ પૂજા થાય છે.
નવગ્રહ યંત્રો
નવ ગ્રહોમાં દરેકનું એક અંકયંત્ર છે, અંકોનો એવો ચોરસ જેની દરેક હાર, સ્તંભ અને કર્ણનો સરવાળો સરખો આવે. સૂર્યનું યંત્ર ત્રણ ગુણ્યા ત્રણનો ચોરસ છે જેનો સરવાળો પંદર; ચંદ્રનો અઢાર; અને એમ કેતુ સુધી. કુંડળીમાં કોઈ ગ્રહને બળ આપવું કે શાંત કરવું સૂચવાય ત્યારે તેમની સ્થાપના થાય છે.
દેવતા યંત્રો
અન્ય પ્રચલિત યંત્રોમાં વિઘ્નો દૂર કરતું ગણેશ યંત્ર, ધન માટે કુબેર યંત્ર, આરોગ્ય અને રક્ષણ માટે મહામૃત્યુંજય યંત્ર, હિંમત માટે દુર્ગા યંત્ર અને રક્ષણ માટે સુદર્શન યંત્રનો સમાવેશ થાય છે.
યંત્રની સ્થાપના
યંત્રની સ્થાપના શુભ દિવસે થાય છે, ઘણી વાર તેના ગ્રહ કે દેવતાના વારે, તેને પાણી અને દૂધથી ધોઈ પ્રાણપ્રતિષ્ઠા, એટલે કે પ્રાણનું આવાહન, કર્યા પછી. પૂજાસ્થાનમાં સ્વચ્છ વસ્ત્ર કે થાળી પર પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મુખ રાખીને તે મુકાય છે.
રોજની સંભાળ
તેની સામે દીવો અને ધૂપ કરો, ફૂલ ચડાવો, અને તેનો મંત્ર પરંપરા પ્રમાણે એકસો આઠ વાર બોલો. તેને સ્વચ્છ રાખો, અને ક્યારેય જમીન પર ન મૂકો.
સામગ્રી
યંત્રો તાંબું, ચાંદી, સોનાનો ઢોળ ચડાવેલી ધાતુ, સ્ફટિક કે ભોજપત્રનાં બને છે. ઘરની ઉપાસના માટે તાંબું પરંપરાગત પસંદગી છે.
યંત્ર, મંત્ર અને તંત્ર
પરંપરા ઉપાસનાના ત્રણ આધારની વાત કરે છે. મંત્ર દેવતાનું ધ્વનિસ્વરૂપ, યંત્ર તેનું ભૌમિતિક સ્વરૂપ, અને તંત્ર બંનેને સાધનામાં જોડતી પદ્ધતિ. તેથી યંત્ર હંમેશાં તેના મંત્ર સાથે રખાય છે, અને બંને સાથે શીખાય છે. તમિલનાડુ અને કેરળનાં ઘણાં મંદિરોમાં પ્રતિષ્ઠા વખતે મુખ્ય મૂર્તિ નીચે યંત્ર સ્થપાય છે, તેથી યંત્રને દેવતાનું સાચું આસન મનાય છે. ઋષિઓ કહેતા કે જ્યોતમાં પ્રકાશ હોય તેમ યંત્રના કેન્દ્રમાં દિવ્ય પ્રાણ વસે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
યંત્ર શું છે?+
દેવતા કે ગ્રહનું સ્વરૂપ દર્શાવતી પવિત્ર આકૃતિ, ઉપાસના અને ધ્યાનમાં વપરાતી.
સમૃદ્ધિ માટે કયું યંત્ર?+
શ્રીયંત્ર અને કુબેર યંત્ર સૌથી વધુ વપરાય છે.
મારી કુંડળીને કયું યંત્ર અનુકૂળ?+
તમારી કુંડળી જે ગ્રહને બળ આપવા કે શાંત કરવા સૂચવે તેનું યંત્ર.
યંત્રની સ્થાપના કેવી રીતે કરું?+
તેને ધોઈ, શુભ દિવસે પ્રાણપ્રતિષ્ઠાથી આવાહન કરી, પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મુખ રાખી મૂકો.
કઈ સામગ્રી ઉત્તમ?+
ઘર માટે તાંબું પરંપરાગત; ચાંદી અને સ્ફટિક પણ વપરાય છે.
એકથી વધુ યંત્ર રાખી શકાય?+
હા, દરેક પોતાની જગ્યાએ, પોતાની સંભાળ સાથે.
કયો મંત્ર બોલવો?+
યંત્રના દેવતા કે ગ્રહનો મંત્ર, સામાન્ય રીતે એકસો આઠ વાર.
બિંદુ શું છે?+
કેન્દ્રબિંદુ, જેમાંથી યંત્ર ખૂલે છે તે ઉદ્ગમ.
સ્ત્રીઓ યંત્રની સ્થાપના કરી શકે?+
હા. ઉપાસના સૌ માટે ખુલ્લી છે.
તેનું મુખ કઈ દિશામાં હોવું જોઈએ?+
પૂર્વ કે ઉત્તર ઉત્તમ.
અંકયંત્ર શું છે?+
અંકોનો જાદુઈ ચોરસ, નવ ગ્રહો માટે વપરાતો.
તેની પૂજા કેટલી વાર કરવી?+
શક્ય હોય તો રોજ, ઓછામાં ઓછું તેના વારે.
અહીં યંત્ર ખરીદી શકાય?+
હા. દુકાનમાં સૂચનાઓ સાથે પ્રાણપ્રતિષ્ઠિત યંત્રો છે.