ਪੰਚ ਦਾ ਅਰਥ ਪੰਜ ਅਤੇ ਅੰਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹਿੱਸਾ। ਤਿਥ ਚੰਦ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਕੋਣ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਚੰਦ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਤਿਥਾਂ। ਵਾਰ ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਨਛੱਤਰ ਉਹ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਦ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਸਤਾਈ ਮੇਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕਰਣ ਤਿਥ ਦਾ ਅੱਧ ਹੈ। ਪੰਜੇ ਮਿਲ ਕੇ ਦਿਨ ਦਾ ਮਿਜ਼ਾਜ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਵਡੇਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਸ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਤਿਥ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਲਈ ਵਰਤ, ਸੰਗਰਾਂਦ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਮੱਸਿਆ ਦਾ ਦਾਨ ਜੰਤਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਿੰਦੂ ਦਿਨ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨਹੀਂ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨਾ ਥਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਤਿਥ ਜਾਂ ਨਛੱਤਰ ਦਿਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕ ਦੀ ਜੰਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਬਠਿੰਡੇ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੋਰਾਂਟੋ ਜਾਂ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਗਿਣਦੇ ਹਾਂ।

ਦਿਨ ਦੇ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਅੱਠ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਾਰ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰਾਹੂ ਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਨਵਾਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਯਮਗੰਡ ਅਤੇ ਗੁਲਿਕ ਕਾਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੇਲੇ ਹਰ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ, ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਜਾਂ ਰਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ।

ਅਭਿਜੀਤ ਮਹੂਰਤ, ਸਥਾਨਕ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ, ਬਹੁਤੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਜੰਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਵੀ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਮਹੂਰਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੱਚਾ ਵੇਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਚੌਘੜੀਆ ਅਤੇ ਹਰ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਹੋਰਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਜੰਤਰੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਗਣਿਤ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਕ ਪੰਚਾਂਗ ਅੱਜ ਦੀ ਖਗੋਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਾਕਯ ਪੰਚਾਂਗ, ਜੋ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਲੋਕਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੇ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ (ਪੂਰਣਿਮਾਂਤ), ਜਦਕਿ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮੱਸਿਆ ਤੇ (ਅਮਾਂਤ)। ਸੂਰਜੀ ਮਹੀਨੇ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਇਸੇ ਲਈ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸਾਲ ਤੇਰਾਂ ਚੌਦਾਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਚੁਣੋ ਤਾਂ ਜੋ ਦਿਨ ਤਿਉਹਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ।