सप्ताहस्य व्रतभोजनम्, ग्रहैः प्रेरितम् पारम्परिक उपायः
आकाशे सूर्यस्य प्रकाशे सप्ताहस्य प्रत्येक दिवसे ग्रहैः प्रेरितं व्रतभोजनं किमर्थं कर्तव्यम् इति जानामः।
रविवासरस्य प्रकाशः च नमकविहीन भोजनम्
संध्यायां सूर्यस्य तेजः क्षितिकान्ते अपसृत्य, गृहिणीः रविवासरस्य प्रकाशम् आवलोक्य व्रतं आरभते। परम्परया इदानीं दिवसस्य भोजनं नमकविहीनम् भवति, यत् सूर्यस्य शुद्धतां प्रतिबिम्बति।
कुटुम्बस्य सर्वे सदस्याः शुद्धदुग्धं, शकररहितं फलम्, तथा कन्दारम् इत्यादि सेवन्ति, यत्र नूनम् उष्णकटिबन्धीयं नमकं न स्पृशति। इदं कर्तुं कारणम्, सूर्यस्य तेजः पावकः, अतः नमकस्य तीक्ष्णता तस्य सौंदर्यं विक्षिपति।
पुरातनग्रन्थेषु व्रतस्य फलम् अपि लिखितम्, सूर्यस्य आरोग्यं वर्धयति, मनः शान्तिं ददाति, तथा दैनन्दिनकार्येषु उत्साहं वर्द्धयति। एतेषां कारणेन परिवारस्य सर्वे मिलित्वा इदं व्रतं पूज्यन्ति।
सोमवासरस्य चन्द्रस्य शान्ति च शुद्धदुग्धम्
रात्रौ चन्द्रमा शीतलं प्रकाशं ददाति, अतः सोमवासरस्य अनुष्ठानम् शान्तिपूर्णम् भवति। परम्परया इदं दिवसं शुद्धदुग्धस्य सेवनम् इति नियमः अस्ति।
दुग्धस्य सह शाकभक्ष्यः, शाकभाज्याः, कच्चा खजूरः, तथा मधु इत्यादि, शान्तिम् आवहन्ति। कस्यचित् कुटुम्बे इदं व्रतं सोमशिवरात्रेः कथा पठित्वा आरभते।
कथायां शम्भोः शीतलविचारः, चन्द्रस्य शीतलता इव, शुद्धदुग्धस्य सेवनेन हृदयस्य शान्ति लभ्यते इति वर्णितम्। एतदर्थे कुटुम्बे मिलित्वा शाकभक्ष्यं पचित्वा, चन्द्रस्य प्रकाशे उपवेशयन्ति।
- शुद्धदुग्धम्
- शाकभाज्याः (पालक, मेथी)
- कच्चा खजूरः
- मधु (सामान्यं)
- सिंघासनम् (स्मृति)
- सूर्यास्तम् (विचारम्)
मङ्गलवासरस्य हौमन्तः कथा व कडु-कन्दः
मङ्गलः वीर्यस्य प्रतीकः, अतः मङ्गलवासरस्य भोजनम् कडु-कन्दस्य सह अनुष्ठातुं श्रेयः। कडु कडुश्च, कन्दः च, त्वरितं उर्जावर्द्धनं ददाति।
परम्परया कुटुंबे मङ्गलवासरे कडु-शाकभक्ष्यं, कन्द-भज्यं, तथा कडु-तण्डुलम् सेवनम् इति नियतम्। एतेषां सेवनस्य कारणम्, मङ्गलस्य तेजः वर्द्धनम्, शौर्यं च।
व्रतस्य कथा मङ्गलेन हनुमन्तेन सह जोडिता अस्ति। हनुमान् अङ्कुशेण कडु-भोजनम् अङ्गीकार्यते, यत् तस्य बलम् अभिवर्धयति इति ग्रन्थेषु लिखितम्।
कडु-कन्दस्य विशेष रचना
कडु-कन्दस्य दालभाकरी कर्तुं कडु-दाणानि धौत्वा कन्द-चूर्णेन मिश्र्य तण्डुलम् योजयन्ति। एतत् भक्ष्यं सन्तुलितम्, स्फूर्तिदायकम्, तथा पाचनस्य सन्तुलनं करोति।
भोजनस्य समाप्ते शहदस्य लघु मात्रा योज्यन्ते, यत् मङ्गलस्य तेजः सन्तुलितं भवति। कुटुंबस्य सर्वे एतत् भोजनं उपवेश्य शान्तिपूर्वकं व्रतम् आचरन्ति।
आपण व्रत-कैलेंडर उपयोग्यं कृत्वा दैनिक व्रतम् नियोजयन्तु।
बुधवासरस्य बुधस्य बुद्धि च हरितालु
बुधः वाणिज्यस्य, लेखनस्य, वाक्यस्य स्वामी। अतः बुधवासरस्य भोजनम् हरितालु, पालक, पुदीना, पातशाकम्, इत्यादि।
परम्परया एतेषां शाकभक्ष्याणां सेवनम् मनस्य शान्ति, स्मृति-शक्तिः च वर्धयति इति मान्यते। कुटुंबे बुधवासरे सर्वे मिलित्वा हरितालु सूपम् पचन्ति।
कथायां बुधस्य पण्डितः शास्त्राणि लिखितवान्, यत्र हरितालु सेवनात् बौद्धिकशक्ति वर्धते इति उल्लेखितम्। एतदर्थे कुटुंबे नित्यं पानं कर्तुं शिफारस्यम्।
- पालकस्य सूपम्
- पुदीनेन शाकम्
- पातशाकस्य सलाद्
- हरितालु रसः
- धनिया पातम्
- नीमपत्रम् (सजावटी)
गुरुवासरस्य बृहस्पति व पीतवर्णीयम्
गुरुः ज्ञानस्य, धर्मस्य, विस्तारस्य स्वामी। तस्मात् गुरुवासरस्य भोजनम् पीतवर्णीयम्, केसर, हल्दी, कन्द, काजू इत्यादि।
परम्परया पीतवर्णीयं भोजनं हृदयस्य उष्णता, शारीरिकशक्तिः च वर्द्धयति इति मान्यते। कुटुंबे गुरुवासरे केसरयुक्तं कन्द-भोजनम्, पीतभोजनम् इत्यादि तैयार्यन्ति।
गुरु-भक्ताः गुरुवासरे बृहस्पति व्रतम् आरभ्य कथा पठन्ति, यत्र बृहस्पति-शिक्षा, धर्मविचारः च प्रतिपाद्यते। एतदर्थे कुटुंबे सर्वे एकत्र व्रतसमये शान्तिपूर्वकं भोजनम् उपभुङ्क्ते।
केसरयुक्तं कन्द-भोजनम्
कन्दम् धौत्वा केसरस्य रसैः मिश्र्य, हल्दी व लवणम् योज्यन्ते। एतत् भोजनं सौम्यं, पोषकं, तथा बृहस्पति-शक्तिं अभिवर्धयति इति ग्रन्थे लिखितम्।
भोजनस्य समाप्ते मधु-डाल् योज्यते, यत् गुरुवासरस्य मिठास् वर्धयति। कुटुंबस्य सर्वे एतत् भोजनं उपवेश्य, गुरुजपः कर्तुं स्मरन्ति।
शुक्रवासरस्य शान्ति च संतोषी मातायाः कथा
शुक्रः सौंदर्यस्य, प्रेमस्य, कल्याणस्य स्वामी। अतः शुक्रवासरे अम्लीयं न खाद्यं, शुद्धदुग्धम्, मधु, तथा शाकभक्ष्यं सेवनम् इति नियमः अस्ति।
परम्परया कुटुंबे शुक्रवासरे संतोषी मातायाः कथा पठ्यन्ते, या सौन्दर्यं व शान्तिं वर्द्धयति इति। एतस्मात् कथा-परम्परया शाकभक्ष्यं, मधु, तथा कच्चा नारियलः सेवनम् अनुष्ठेयम्।
एतस्य व्रतस्य फलम्, हृदयस्य सौम्यता, सौंदर्यस्य अभिवृद्धिः, तथा कुटुंबीयानां मध्ये प्रेमसम्बन्धस्य दृढीकरणम् इति ग्रन्थेषु लिखितम्।
उदाहरणरूपेण एकस्य व्रतभोजनस्य तयारी
अत्रैव व्रतस्य प्रारम्भे सर्वे आवश्यकसामग्रीः सङ्गृह्यन्ति। रविवासरस्य नमकविहीन भोजनस्य कृते कच्चा चावलः, कच्ची शाकभाजि, तथा कच्चा दधि युक्तः। एतेषां मिश्रणं कर्तुं प्रथमं कच्चे चावलानि धौतिरेव नानाविधं शाकभाजि च कुटीभवन्ति।
दधिः शुद्धः लब्ध्वा तेन जलम् योज्यते, यत् द्रव्यम् अल्पं गाढं भवति। एतदन्तरम् इदं मिश्रणं कूर्त्याः पात्रीं स्थाप्यते च तत्र हल्कम् अल्पम् अद्यतितम् अद्यतितम् इत्यादि। एषा प्रक्रिया व्रतस्य शुद्धतां वर्धयति।
परिणामेण सन्तोषजनकं भोजनं सिद्ध्यति यत्र न केवलं पाचनस्य लाभः किन्तु ग्रहस्य कृपा अपि प्राप्ता भवति। व्रतस्य समाप्तौ दधिं शुद्धं किञ्चिद् मधुयुज्यं दत्त्वा कृतज्ञतां प्रकटयन्ति। एतद् उदाहरणं सर्वेभ्यः अनुगन्तुं सुलभम् अस्ति।
प्रादेशिकः शनि-तिलस्य विशेषः अनुष्ठानम्
भारतस्य दक्षिणे केरलराज्ये शनिवासरस्य तिलसम्भारः विशेषेण पूज्यते। तिलस्य कणिकाः कुटीरभूषणे शशैव कुटीभवन्ति तथा तिलदाणानि कुटीभवति। एषा पूज्यतां शनि-गुरुश्चन्दनस्य सुगन्धेन सन्निवेश्यते।
प्रत्येकः शनिवासरः तिलम् अर्धरात्रे शुद्धजलस्य साथे अभिषेक्यते च तत्रैव शनि-स्तुति जप्यन्ते। तत्पश्चात् तिलसम्भारस्य अंशः कुटीभवति, यत्र कच्चा चावलः, कच्ची कडु, तथा कच्ची काली दाल् युक्ताः। एतत् अन्नम् शनि-भक्तेभ्यः अङ्गीकार्यं भवति।
एतस्य प्रथा फलदायिनी इति मान्यते, यतः शनिवासरस्य तिलसम्भारः मनसि शान्तिं, शरीरस्य स्थैर्यं च ददाति। तस्मात् केरलराज्ये प्रत्येकः शनिवासरः एतादृशं अनुष्ठानं कृत्वा शनि-गुरुं स्मरति।
सामान्यः प्रश्नः, व्रतस्य अन्ते किम् खाद्यं युज्यते?
बहवः प्रश्नकुर्वन्ति यत् व्रतसमाप्तौ केन प्रकारेण भोजनम् आहार्यं भवति। उत्तरम् इदं यत् प्रत्येकस्य ग्रहस्य विशेषभोजनम् समाप्त्यां लघुशाकभाजि, शुद्धदुग्धम्, तथा मधुरम् फलम् योज्यते। एतत् न केवलं पाचनस्य सुलभता, किन्तु ग्रहस्य कृपां प्राप्तुं उपयुक्तम्।
उदाहरणतया रविवासरस्य समाप्तौ कच्चा शाकभाजिः, कच्ची दाल्, तथा कच्ची गजकुत्रा युज्यन्ते। सोमवासरस्य समाप्तौ शुद्धदुग्धम्, कच्ची शाकभाजि, तथा कच्चा कजु। इत्यादिनि ग्रहानुसारं विविधा विकल्पा सन्ति।
एवम् प्रत्येकस्य व्रतस्य समाप्तौ हल्का, शुद्धम्, तथा मधुरम् आहार्यं कर्तव्यम्, यत् शरीरस्य शान्ति, मनसः शुद्धता च वर्धयेत्। एतद् प्रश्नस्य उत्तरम् सर्वेभ्यः स्पष्टम् अभवत्।
शनिवासरस्य शनि व तिलम् काली दालम्
शनिः नियन्ता, अनुशासनस्य प्रतिकः। अतः शनिवासरे तिलम्, काली दालम्, तथा कडु-भोजनम् सेवनम् कर्तव्यं।
परम्परया कुटुंबे शनिवासरे तिलभज्यं, काली दालस्य दालभाकरी, तथा कडु-तण्डुलम् पचन्ति। एतत् भोजनं शनि-शक्तिं स्थिरं करोति, अनुशासनम् च वर्धयति।
शनिवासरस्य कथा शनि-देवस्य कठोरता, परन्तु न्यायः इति वदति। कथा अनुसारं कुटुंबे शनिवासरे शान्तिपूर्वकं व्रतं आचरन्ति, तथा तिलस्य वासना-रूपेण शान्ति लभन्ते।
- तिलभज्यं (तिलम्, गुड्)
- काली दालस्य दालभाकरी
- कडु-तण्डुलम्
- भिन्डी-शाकम्
- अजवायनम् (स्मृति)
- धूपद्वारा (शनि-पूजा)
प्रायः पृष्टाः प्रश्नाः
कस्मात् कारणात् रविवासरस्य भोजनम् नमकविहीनम्?
परम्परया सूर्यस्य तेजः शुद्धः इति मान्यते, अतः नमकस्य तीक्ष्णता सूर्यस्य शुद्धतां विक्षिपति।
सोमवासरे शुद्धदुग्धस्य सेवनस्य लाभः कः?
शुद्धदुग्धम् शान्ति, मनःस्थिरता, तथा चन्द्रस्य शीतलतां प्रतिबिम्बति इति ग्रन्थेषु लिखितम्।
मङ्गलवासरे कडु-कन्दम् किमर्थं?
कडु व कन्दः तेजस्वी उर्जा दत्ते, यत् मङ्गलस्य वीर्यं वर्धयति इति परम्परया मान्यते।
बुधवासरे हरितालु का सेवनं कर्तुं?
हरितालु सेवनात् बुधस्य बुद्धि, वाक्-शक्तिः च वर्धते इति शास्त्रेषु उल्लेखितम्।
शनिवासरे तिलम् कस्य कारणेन प्रमुखम्?
तिलम् शनि-शक्तिं स्थिरं करोति, अनुशासनस्य प्रतीकम् इति मान्यते।
टिप्पण्यः
प्रथमा टिप्पणी भवतः भवतु।