పంచ అంటే ఐదు, అంగం అంటే భాగం. తిథి చాంద్ర దినం; సూర్య చంద్రుల మధ్య కోణం నుంచి వస్తుంది, ఒక చాంద్ర మాసంలో ముప్పై. వారం అంటే రోజు, ప్రతిదానికీ ఒక గ్రహం అధిపతి. నక్షత్రం చంద్రుడు దాటుతున్న తారా సమూహం. యోగం సూర్య చంద్రుల స్ఫుటాల మొత్తం నుంచి వచ్చే 27లో ఒకటి. కరణం తిథిలో సగం. ఐదూ కలిసి ఆ రోజు స్వభావాన్ని చెబుతాయి.

తెలుగు ఇళ్లలో చాంద్రమాన పంచాంగం నడుస్తుంది. మాసం అమావాస్య నుంచి అమావాస్య వరకు; సంవత్సరం ఉగాది నాడు చైత్ర శుద్ధ పాడ్యమితో మొదలవుతుంది, ప్రభవ నుంచి అక్షయ వరకు అరవై పేర్ల చక్రంలో దానికో పేరు. చైత్రం, వైశాఖం, జ్యేష్ఠం, ఆషాఢం, శ్రావణం, భాద్రపదం, ఆశ్వయుజం, కార్తీకం, మార్గశిరం, పుష్యం, మాఘం, ఫాల్గుణం అనే పన్నెండు మాసాలు; సంక్రాంతి లేని మాసం వస్తే అధిక మాసం. ఉగాది నాడు ఆలయంలో పంచాంగ శ్రవణం చేసి కొత్త ఏడాది ఫలితాలు వినడం ఆనవాయితీ. వినాయక చవితి, దసరా, దీపావళి అన్నీ చాంద్రమాన తిథి ప్రకారమే.

మన రోజు అర్ధరాత్రి కాదు, సూర్యోదయంతో మొదలవుతుంది; ఉదయ సమయం మీరు ఉన్న చోటుపై ఆధారపడుతుంది. తిథి గానీ నక్షత్రం గానీ రోజు మధ్యలో మారవచ్చు; అందుకే ఒకే తేదీకి హైదరాబాద్‌లో, ఢిల్లీలో పంచాంగం వేరుగా ఉండవచ్చు. అందుకే దేశమంతటికీ ఒకే పట్టిక ఇవ్వకుండా మీ ఊరికి లెక్కిస్తాం.

పగటి సమయాన్ని ఎనిమిది భాగాలు చేస్తారు. ప్రతి వారంలో ఒక భాగం రాహుకాలం; కొత్త పని మొదలుపెట్టడానికి తగదని నమ్మకం. మిగతావి యమగండం, గుళిక కాలం. ఉదయాస్తమయాలతో వీటి గడియారపు సమయం రోజూ మారుతుంది. ప్రయాణం బయల్దేరడం, కాగితాలపై సంతకం, శుభకార్యం మొదలుపెట్టడం చాలా కుటుంబాలు ఈ సమయాల్లో తప్పిస్తాయి. తెలుగు పంచాంగాల్లో దుర్ముహూర్తం, వర్జ్యం కూడా తప్పక చూస్తారు.

స్థానిక మధ్యాహ్నం చుట్టూ ఉండే అభిజిత్ ముహూర్తం చాలా పనులకు శుభమని భావిస్తారు; కొన్ని సంప్రదాయాల్లో బుధవారం మినహా. తెల్లవారుజామున బ్రాహ్మీ ముహూర్తం, అమృత ఘడియలు, పశ్చిమ భారతంలో వాడే చౌఘడియా, ప్రతి గ్రహపు హోర కూడా పంచాంగం చూపిస్తుంది.

పంచాంగాలు వేర్వేరు గణిత పద్ధతులు అనుసరిస్తాయి. దృక్ సిద్ధాంత పంచాంగం ఆధునిక ఖగోళ స్థానాలు వాడుతుంది; తెలుగు నాట ఎక్కువ పంచాంగాలు ఇదే. తమిళనాడులో కొన్ని చోట్ల ఇంకా పాత శ్లోకాలతో నడిచే వాక్య పంచాంగం ఉంది. మాసాన్ని అమావాస్యతో ముగిసేదిగా (అమాంత) లేదా పౌర్ణమితో ముగిసేదిగా (పూర్ణిమాంత) లెక్కించవచ్చు. పండుగ తేదీలు మీ ఆలయ పంచాంగంతో కలిసేలా మీ పద్ధతి ఎంచుకోండి.

యజ్ఞానికి సరైన కాలం నిర్ణయించడానికే వేదాంగ జ్యోతిషం పుట్టిందని సంప్రదాయం. సూర్యుడు వెలుగునూ ప్రాణాన్నీ ఇస్తాడు, చంద్రుడు సముద్రపు ఆటుపోట్లనూ మొక్కల రసాన్నీ పాలిస్తాడని ఋషులు చెప్పారు; విత్తనాలు చల్లడం, కోతలు కోయడం కూడా కార్తెలు చూసి చేసే రైతుల అలవాటు అందుకే. తిథి వల్ల సంపద, వారం వల్ల ఆయుష్షు, నక్షత్రం వల్ల పాపనాశం, యోగం వల్ల రోగనాశం, కరణం వల్ల కార్యసిద్ధి కలుగుతాయని పాత శ్లోకం చెబుతుంది.