ಪಂಚ ಎಂದರೆ ಐದು, ಅಂಗ ಎಂದರೆ ಭಾಗ. ತಿಥಿ ಚಾಂದ್ರ ದಿನ; ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರರ ನಡುವಿನ ಕೋನದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ, ಒಂದು ಚಾಂದ್ರ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು. ವಾರ ಎಂದರೆ ದಿನ, ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಒಬ್ಬ ಗ್ರಹ ಅಧಿಪತಿ. ನಕ್ಷತ್ರ ಚಂದ್ರ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತಿರುವ ತಾರಾಸಮೂಹ. ಯೋಗ ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರರ ರೇಖಾಂಶಗಳ ಮೊತ್ತದಿಂದ ಬರುವ 27ರಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಕರಣ ತಿಥಿಯ ಅರ್ಧ. ಐದೂ ಸೇರಿ ಆ ದಿನದ ಗುಣ ಹೇಳುತ್ತವೆ.

ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಹುತೇಕ ಮನೆಗಳು ಚಾಂದ್ರಮಾನ ಪಂಚಾಂಗ ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ಮಾಸ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಿಂದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ; ವರ್ಷ ಯುಗಾದಿಯಂದು ಚೈತ್ರ ಶುದ್ಧ ಪಾಡ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭ, ಅರವತ್ತು ಸಂವತ್ಸರಗಳ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೊಂದು ಹೆಸರು. ಚೈತ್ರ, ವೈಶಾಖ, ಜ್ಯೇಷ್ಠ, ಆಷಾಢ, ಶ್ರಾವಣ, ಭಾದ್ರಪದ, ಆಶ್ವಯುಜ, ಕಾರ್ತಿಕ, ಮಾರ್ಗಶಿರ, ಪುಷ್ಯ, ಮಾಘ, ಫಾಲ್ಗುಣ ಎಂಬ ಹನ್ನೆರಡು ಮಾಸಗಳು; ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಬಾರದ ಮಾಸ ಬಂದರೆ ಅಧಿಕ ಮಾಸ. ಉಡುಪಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸೌರಮಾನ ಪದ್ಧತಿ, ಸೌರ ಯುಗಾದಿ ಆಚರಣೆ. ಗೌರಿ ಗಣೇಶ, ದಸರಾ, ದೀಪಾವಳಿ ಎಲ್ಲವೂ ಚಾಂದ್ರಮಾನ ತಿಥಿಯಂತೆ ಬರುತ್ತವೆ.

ನಮ್ಮ ದಿನ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯೋದಯದಿಂದ ಆರಂಭ; ಉದಯದ ಸಮಯ ನೀವಿರುವ ಸ್ಥಳದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ತಿಥಿ ಅಥವಾ ನಕ್ಷತ್ರ ದಿನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗಬಹುದು; ಹಾಗಾಗಿ ಒಂದೇ ದಿನಾಂಕಕ್ಕೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಂಗ ಬೇರೆಯಾಗಬಹುದು. ಅದಕ್ಕೇ ದೇಶಕ್ಕೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಪಟ್ಟಿ ಕೊಡದೆ ನಿಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತೇವೆ.

ಹಗಲನ್ನು ಎಂಟು ಭಾಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ವಾರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗ ರಾಹುಕಾಲ; ಹೊಸ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಂಬಿಕೆ. ಇನ್ನೆರಡು ಯಮಗಂಡ ಮತ್ತು ಗುಳಿಕ ಕಾಲ. ಉದಯಾಸ್ತದೊಂದಿಗೆ ಇವುಗಳ ಗಡಿಯಾರದ ಸಮಯವೂ ದಿನವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಯಾಣ ಹೊರಡುವುದು, ಕಾಗದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವುದು, ಶುಭಕಾರ್ಯ ಆರಂಭಿಸುವುದನ್ನು ಅನೇಕ ಮನೆಗಳು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತವೆ.

ಸ್ಥಳೀಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸುತ್ತಲಿನ ಅಭಿಜಿತ್ ಮುಹೂರ್ತ ಬಹುತೇಕ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಶುಭ ಎಂದು ಪರಿಗಣನೆ; ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಬುಧವಾರ ಮಾತ್ರ ಹೊರತು. ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಮುಹೂರ್ತ, ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಚೌಘಡಿಯಾ, ಪ್ರತಿ ಗ್ರಹದ ಹೋರೆಯನ್ನೂ ಪಂಚಾಂಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಪಂಚಾಂಗಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಗಣಿತ ಪದ್ಧತಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ. ದೃಕ್ ಪಂಚಾಂಗ ಆಧುನಿಕ ಖಗೋಳ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ; ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಕೆಲವೆಡೆ ಇನ್ನೂ ನಡೆಯುವ ವಾಕ್ಯ ಪಂಚಾಂಗ ಹಳೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಮಾಸವನ್ನು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ ಮುಗಿಯುವಂತೆ (ಅಮಾಂತ) ಅಥವಾ ಹುಣ್ಣಿಮೆಗೆ ಮುಗಿಯುವಂತೆ (ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ) ಎಣಿಸಬಹುದು. ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳು ನಿಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪಂಚಾಂಗಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ನಿಮ್ಮ ಪದ್ಧತಿ ಆರಿಸಿ.

ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಕಾಲ ಗುರುತಿಸಲೆಂದೇ ವೇದಾಂಗ ಜ್ಯೋತಿಷ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂಬುದು ಸಂಪ್ರದಾಯ. ಸೂರ್ಯ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಚಂದ್ರ ಕಡಲಿನ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತ ಮತ್ತು ಗಿಡಗಳ ರಸವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹಿರಿಯರು ಹೇಳಿದರು; ಬಿತ್ತನೆ ಕೊಯ್ಲು ಕೂಡ ನಕ್ಷತ್ರ ನೋಡಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದದ್ದು ಅದಕ್ಕೇ. ಯುಗಾದಿಯಂದು ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಂಗ ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವುದು ಇಡೀ ವರ್ಷದ ಕಾಲವನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸುವ ವಿಧಿ.